Preken

Maandag 5 augustus 2019, ‘Vredeskerkje’ Bergen aan Zee

Predigt im Zusammenhang mit Jesaja 11:1-9 aus Die Schrift. Verdeutscht von Martin Buber gemeinsam mit Franz Rosenzweig und Matthäus 3:13-17 aus Die Bibel. Nach der Übersetzung Martin Luthers für die Tauffeier von Joscha Valentin Gaedicke am Montag, den 5ten August 2019 um 11.00 Uhr in der Friedenskirche in Bergen aan Zee

Gemeinde,

Jesaja ist ein Mann in gesetztem Alter und findet sich im Moment des Schreibens in einem Krieg. Er hat in den vergangenen Jahren viel Drohung, Verhärtung, politische Streiterei und Angst in der lokalen Bevölkerung mitgemacht. Es klangen keine Kinderstimmen mehr auf der Straße. Die Kinder kletterten nicht länger über die Gerüste auf den Plätzen. Jesaja sah keine Bälle über holprige Wege rollen. Die Kinder kamen nicht mehr zu ihm mit ihren Rotznasen, mit einer zerrissenen Hose oder einen leeren Magen. Was aber doch viel Staub aufwirbelte, war die militante Zurschaustellung ausländischer Kriegsleute. Der Syro-Epfraimitischer Soldat schrie seinen jüdisch-gläubige Altersgenosse an und war so im Aufmarsch, dass der Jude sich fragte, wie lange noch der heutige gottesfürchtige Fürst auf den Tron sitzen würde.

Jesaja scheute sich Partei zu ergreifen, glaubte das Gewalt nachlassen könnte, wenn man nicht eingriffe, aber fühlte sich doch unbequem bei seiner “Nachlässigkeit”. In der aktuellen Situation, in einer Welt in Flammen, konnte er nicht neutral bleiben. Was er von seiner Position aus in Kapitel 11, Vers 1 bis 9 tut, ist eine Prophezeiung schreiben, worin er die Geburt eines Kindes am königlichen Hofe vorhersagt. Am Ende des “Immanuel-Büchleins” das er schreibt, ist ein Baby die Perspektive die er malt. Es ist ein äußerst fruchtbarer Versuch das regierende Fürstenhaus aufs Neue Vertrauen zu schenken und eine Population von Gläubige zu befreien von einem Krampf. Die Prophetie war Jesaja auf dem Leibe geschrieben. Sie ist sein Stilmittel und das Medium womit er sich engagierte mit der Lokalpolitik. Gibt es vielleicht noch mehr zu sagen über die Prophezeiung außer sie als “Gattung” zu denken? Was unterscheidet die Weise worauf Jesaja als Propheten sich verhält zur Zukunft von der Weise von Figuren aus anderen Kulturen als die des alten Nahen Ostens?

Bisher haben wir Jesajas persönliches Engagement näher herangeholt und seine Verbundenheit erklärt gegen den Hintergrund der historisch-politischen Situation in der Zeit des Autors. Wenn man die Prophetie in eine breitere kulturelle Perspektive betrachtet, dann kann man sehen, dass die Prophetie eine Äußerung ist von einem “Stadium” worin die Kultur sucht nach einer ersten Form von systematischer Erwerbung von Erkenntnisse. Die Prophetie ist ein Erraten, das Teil ausmacht von einer “Phase” von Entdeckung, Ausprobieren und Entwickeln. Denn dass eine junge Frau, die Königin, ein Kind gebären würde, wie Jesaja prophezeite, war eine große Nachricht in einer Periode worin die Erhaltung des “Fürstentums” und damit der Staatsregierung unsicher ist, aber worauf basierte Jesaja diese Aussage? Er stand nicht als Medikus und auch nicht als Freund in einem vertraulichen Verhältnis zur Königin und er verfügte nicht über moderne Messinstrumente womit er die Schwangerschaft hätte erweisen und errechnen können. Woher kam die Prophetie?

Die Vorhersage die Jesaja tut, ist vergleichbar mit der Formulierung einer Hypothese in der Wissenschaft. Eine Hypothese is eine unbewiesene Aussage, die helfen kann eine Untersuchungsfrage zu beantworten. Es ist oft schwierig eine solche These “zu erhärten”, weil sie des Öfteren in allgemeine und theoretische Bezeichnungen erfasst worden ist. Wohl kann eine Wissenschaftler nach Anlass einer Hypothese spezifische Folgen und Erwartungen aufstellen von Daten die man sehen, nachgehen und prüfen kann. Die Funktion von einer Prophetie war es eine Geschichte zu dokumentieren, aktuelle Ereignisse zu loten und auf eine ganz spezifische Weise, nämlich eine religiöse, den Lauf der Ereignisse zu betrachten. Ein Prophet ist kein Historiker der Bausteine sammelt und diese auf seine oder ihre Weise zusammenfügt. Ein Historiker wählt Komponente und ordnet sie auf eine eigene Weise. Er nimmt Entschlüsse über seine Daten, aber immer im Nachhinein. Jesaja aber tut einen Wurf in die Zukunft hinein. Er macht einen Schritt nach vorn. Er verfügt nicht über Modelle wovon er Gebrauch macht. Um eine Einschätzung der Zukunft seines Landes zu machen, konnte er sich nicht verlassen auf Regeln und Standards.

Eine zweite Rolle die Jesaja auch nicht erfüllt, ist, wie im griechischen Altertum, die eines Orakels das als eine Durchreiche der Götter eine Aussage tut über das Los eines Volkes. Die Vorhersage Jesajas ist ein Wagnis das nicht auf Erkenntnis fundiert ist. Das ist ja gerade der Crux. Wenn Jesaja eine Vorhersage machen würde, auf Grund dessen was er zeigen könnte, demonstrieren und also wissen, dann würde damit keinen Glauben geschürt. Was Jesaja tut, ist etwas im Voraussicht stellen, eine Hoffnung bieten, womit er den Streit zweier Bevölkerungsgruppen schlichten möchte.

Sowohl im Alten wie im Neuen Testament wird eine Geburt angekündigt zum Zeichen einer neuen Zeit. Der Neugeborene wurde wohl gesehen als ein “Zeuge” der Nähe Gottes, denn wo er auch krähte, kroch oder lief, wurden Menschen gerührt oder überrumpelt. Mit einem Kind in der Nähe erblühte das Leben, legten Rivale ihre Waffen nieder, wurden Zusammenarbeitsvereinbarungen eingegangen, Kulturen geteilt, die Lebenslust bekam einen Impuls, Menschen zeigten Unternehmergeist, Umstehende von Wiege, Buggy oder Maxi-Cosi brüllten manchmal vor Lachen. Sah ein gläubiger Israelit ein Kind laufen, dann wusste er: Sehe, Gott ist mit Uns, Immanuel.

In dieser Umgebung von Anmut setze Jesaja Wolf und Schaf – man lese: Anhänger der verschiedenen Religionen, mit einer anderen Ethnizität oder aus einem verschiedenen Haushalt – bei einander ohne dass Einer den Andern auffraß. Kind und Natter können in diesem Blickfeld in Anwesenheit des Anderen verweilen ohne dass der Eine in den Andern eine Beute sieht.

Auch der Autor des Evangeliums auf Namen von Matthäus hat in seiner Zeit zu tun mit einer Form von Repression. Sowohl “Bürger” als Tempelbesucher zahlten solch hohe Steuern dass der Spaß der Religion und die Freude Teil einer Gesellschaft zu sein, schon bald erloschen waren.

Matthäus hat in einen Zeitgenossen, Jesus, eine politische Figur gesehen, der eine religiöse Lösung für politische Probleme vertrat. Er stellte Johannes der Täufer so dar, das der Täufer ein Vorgefühl gehabt hat des prophetischen Charakters von Jesus, angesehen Johannes ihn mit Scheu “einholt”. Die Asymmetrie in zwischenmenschlichen Verhältnisse worauf “Scheu” durch Achtung für einen Anderen deutet, wird mit der Taufe zunichte gemacht. Dass Johannes Jesus tauft, statt andersrum, egalisiert die Verhältnisse. In beiden Figuren kann man einen gleichen Geist gewahr werden, nämlich einen der unzufrieden ist über der politischen, kulturellen und religiösen Unterdrückung von Minderheiten. Die Taufe sorgt dafür dass beide nun als Kameraden, als Kollegen, in einem gemeinsamen religiösen Geist gegen die Praktiken der Unterdrückung sich erheben.

Die Erwachsenentaufe hat im Vergleich mit der Kindertaufe eine abenteuerliche Seite. Während ein getauftes Kind einen Namen bekommt und aufgenommen wird in einer sicheren Gemeinschaft, wird der Erwachsene gerade von der sicheren Welt womit er oder sie vertraut war, geschieden. Der Mutterschoß wird verlassen: das Mädchen ist eine Frau geworden, der Junge ein Mann.

Wer im Geiste getauft wird, initiiert einen Plan und setzt eine Unterschrift unter ein Abkommen womit der Neugeborene bricht mit einer “alten Natur” und, sehr gewagt, aufs Neue tanzen lernt. Für den Neugeborenen der ins Wasserbad des Geistes tritt, verwischen sich gerade (wieder) deutliche Grenzen – sie oder er steht in einem Nebel von Dampf und Undurchsichtigkeit. Es gibt die Eingebung, ein Blick auf was kommt, aber keine Sicht auf Ergebnisse oder “Endresultate”. In diesem “Durchzug” findet der Gläubige keinen Halt in die empirische Wirklichkeit, es gibt nur eine starke Intuition dass man etwas tun soll. Ein Gläubige nennt diesen Grund “Gott” und es ist dieser Platz wo das Verhältnis zwischen Mensch und “das was den Menschen übersteigt” kultiviert wird.

In dieser Region ändern sich biologische Verhältnisse in religiöse Verhältnisse, weil ein Mensch hier zum Kind, zum Auserwählten oder Geliebter Gottes getauft wird. Ob man als befreit, emanzipiert, wiedergeboren und neu erschaffen wieder aus der Taufe kommt, keine Ahnung. Der Neugeborene verkehrt in einem Zustand worin die Erwartung herrscht, dass die Taufe ihm oder ihr Reichtum erbringen wird. Ein Erwachsener der in Verzückung gerät und die Wanderung “zu Gott” angetreten hat, darf wünschen, dass die Reise “auf die er oder sie in unbekannte Häfen einfahren wird” lange dauern wird, darf sich in keinem Falle überhasten. “Im Geist” bleibt ein Gläubige als wäre er oder sie ein Leser, lieber Stundenlang mitten im Buch, als schnell weiter zu lesen oder gar die letzte Seite schon gelesen zu haben. Die Prüfung des Glaubens ist dass man die Spannung des Unergründlichen und des Unvorhersehbaren auszuhalten weiß.

Amen

Zondag 4 augustus 2019, ‘Vredeskerkje’ Bergen aan Zee & zondag 11 augustus 2019, ‘Het Kruispunt’ Prinsenbeek

Preek naar aanleiding van 2 Samuël 11 en Matteüs 1:1-17 uit de Naardense Bijbel voor de viering op zondag 4 augustus 2019 om 10.30 uur in het Vredeskerkje te Bergen aan Zee en voor de viering op zondag 11 augustus 2019 om 10.00 uur in Het Kruispunt te Prinsenbeek

Gemeente,

Wie zonder de achtergrond van de daden die David op zijn kerfstok had het geslachtsregister in de aanvang van het Matteüsevangelie leest, treft slechts een opsomming van opeenvolgende geboortes aan. Wie echter het patroon van het namenregister volgt, de wijze waarop generaties aan elkaar worden gekoppeld en de woordkeuzes waarmee de relaties worden benoemd, herleest, kan wellicht twee verschillen ontdekken. Tamar, Rachab, Ruth en Maria worden met naam en toenaam genoemd. Batseba echter, wordt enkel beschreven in termen van haar echtelijke en familiaire ‘functie’. En verderop vindt een omkering plaats: daar is Jozef de man van Maria uit wie Jezus is geboren.

Het geslachtsregister uit Matteüs laat zich lezen zoals je een film van Lars von Trier bekijkt. Op het eerste gezicht gaan mensen gemoedelijk, intelligent met elkaar om, familietafereeltjes spiegelen dat er binnenshuis geen vuiltje aan de lucht is. Totdat je een kijkje achter de schermen neemt, grimmige trekken idyllische plaatjes verstoren en je getuige wordt van intriges, hoogoplopende geschillen en ontzetting.

Salomo is niet geboren uit een ‘onbevlekte ontvangenis’. De kribbe waarin Salomo het levenslicht ziet, staat in het huis waarin zijn vader David zijn moeder Batseba heeft verkracht, Batseba’s eerste liefde omkocht en met voorbedachte rade om zeep heeft gebracht. En wellicht is dat de reden dat de apostel Matteüs zo uitzag naar de komst van een figuur die niet de zoveelste verwekking uit een bezoedelde familiegeschiedenis was, maar die met een schone lei begint en de voorgaande trend van ‘kamertjeszonde’ en fysiek geweld zou afsluiten.

Een strafrechtadvocaat zou wellicht zoeken naar motieven en verzachtende omstandigheden om Davids zaak te bepleiten. De auteur van het boek Samuël echter is een religieus leider, een pastor die de zaak vanuit vrouwelijk perspectief benadert en instaat voor Batseba. In die positie is hij van mening dat Davids handelingen noch onder de mantel van juridische wetgeving, noch onder het fenomeen religie goed te praten vallen. De auteur gaat het principieel niet opnemen voor het recht van de sterkste, maar voor de zwakste, die geruisloos in Matteüs’ stamboek dreigt te verdwijnen.

Hoe kwam David tot zijn crime passionel? Door de verdingelijking van een mens. Terwijl de oorlog woedt en andere mannen vooraan in een strijd hun leven op het spel zetten en hij dit bloedvergieten van een afstand bestuurt als waren deze mannen pionnen op een bordspel, ijsbeert David op zijn dakterras. David geeuwt, rekt zich uit, verveelt zich te pletter. De atmosfeer is broeierig, zwoel, de wind van de Middellandse Zee voert hete lucht aan. Batseba is ongesteld en op de laatste dag van haar menstruatie baadt ze zich om zich te ontdoen van de laatste resten van haar maandstonde. Wat voor Batseba een noodzakelijk, hygiënisch en verkwikkend bad is, vormt voor David aanleiding dit schouwspel erotisch te bekijken.

Hij had zich niet beschaamd gevoeld, zijn gezicht afgewend en zich gerealiseerd in wat voor oncomfortabele positie Batseba, behept met de ongemakken van de menstruatie, zich bevond. Hij had haar niet gezien als mens in een voor haar wezenlijke, concrete situatie, hij had haar bekeken als een begerenswaardig ding, het object van zijn lust, waarin zij van al haar menselijke eigenschappen was onttroond. Hij had zijn blik zo op Batseba afgesteld, dat hij zich erdoor had laten bekoren. Hij had zijn oog te lang op Batseba laten rusten, was naar haar gaan staren en voelde een drang, letterlijk, in haar schoonheid iets te verwekken.

Zou Batseba zich bespied hebben gevoeld, Davids ogen in haar rug voelen prikken? David heeft zichzelf als koning rust gegund. En met het ontbreken van een persoonlijke actieve betrokkenheid bij wat er met zijn bodyguards in de vuurlinie en manschappen in de loopgraven gebeurt, is het juist deze ledigheid aan dynamiek waardoor hij alle tijd heeft voor een escapade buiten werktijd.

De hormonen hadden door Davids lijf gegierd en hij had niet de bravoure zich te vermannen. Het was het moment geweest waarop hij zich, gealarmeerd door zijn geweten, zijn God in herinnering had moeten brengen. David echter was gepromoveerd van eenvoudige schaapherdersjongen tot koning over een land. Hij was de vedette, de primadonna van Israël en hooggeplaatst en zadelvast had hij de teugels van zijn ethisch en religieus besef laten vieren. En dan volgen de gebeurtenissen zich in rap tempo op: David doet navraag naar de onbekende vrouw naar wie hij verlekkerd heeft staan kijken, laat haar op commando ophalen en heeft een onenightstand met Batseba.

Had Batseba zich kunnen verweren, nee kunnen zeggen? Had ze rechten in haar omgeving, in de eerste plaats het recht op haar eigen lichaam en de veiligheid onbekommerd een bad te nemen? Was ze Davids trawanten zwijgzaam gevolgd, had ze het uitgegild onder zoveel machtsvertoon en dwang? Waren er getuigen die hadden begrepen in wat voor parket zij zich bevond?

David had geen versiertrucs aangewend, er geen werk van gemaakt Batseba te verleiden. Het seksueel contact tussen David en Batseba was snel en oppervlakkig geweest. Onder deze omstandigheden was er geen sprake van een uitgebreid, liefkozend voorspel en een naspel had David achterwege gelaten. David had Batseba in zijn scharrelpartijtje niet ontmoet. Batseba was niet geïnteresseerd in vluggertjes en had zich afgesloten, onttrokken aan de man die zich van haar meester maakte.

In de joodse traditie worden vrouwen die de stilte omtrent ‘het plegen van een strafbaar feit’ doorbreken vaak als heldin geportretteerd. Zo ook Batseba als zij assertief bij David op de stoep staat om melding te maken van haar zwangerschap. Koning David staat schaak, want met de geboorte van een voor Batseba buitenechtelijk kind, waarvan David de biologische vader is, staat zijn regering op het spel. En het typeert David dat op het moment dat hij zichzelf in de nesten heeft gewerkt, hij slagvaardig, geslepen een ander de kastanjes voor hem uit het vuur laat halen. Die ander is Joab.

In de tweede helft van de twintigste eeuw schreef Hannah Arendt haar rapport over het proces van de Duitse nazileider Adolf Eichmann en gaf het de titel Eichmann in Jeruzalem mee, met als ondertitel Een rapport over de banaliteit van het kwaad. Dat kwaad zat hem vooral in de alledaagsheid, in gestandaardiseerde taal, zoals in clichés tot uitdrukking komt en in het blindelings gehoorzamen van ‘bevelen van hogerhand’. In het boek wordt Eichmann geschetst als een figuur die de categorische imperatief uit de filosofie van Kant verkeerd heeft begrepen. Eichmann lijkt zonder oog voor context en de actualiteit van gebeurtenissen algemene regels en uitgangspunten toe te passen. Zelfstandig nadenken over de implicaties van zijn beslissingen en over het vermogen af te wijken van ‘universele wetten’ lijkt hij, afgaande op Arendts journalistieke verslaggeving, niet te beschikken. Hetzelfde boek had eeuwen eerder geschreven kunnen zijn. Joab in Jeruzalem. Een rapport over de banaliteit van het kwaad. In Batseba’s geval zou je wensen dat een ‘beveiligingsambtenaar’ wat minder gehoorzaam was aan de orders die een ‘bovenbaas’ hem opdraagt.

Hoezeer zijn de rollen omgedraaid bij Matteüs. Schoorvoetend en met pijn in het hart besluit Jozef de verloving met Maria te verbreken als hij te horen krijgt dat zij zwanger is. Hij hoeft geen moord te plegen, een eventuele rivaal uit de weg te ruimen. Uit consideratie met Maria’s bestaanspositie is hij van plan Maria in stilte te verlaten. Maria, die geen baas in eigen buik was, is zwanger van inzicht. Ze gaat een geesteskind baren, dat in zijn doen en laten laat zien wanneer en in welke mate hij aan wie ‘horig’ is. Het is de vervulling van een aloude droom, antwoord op een hedendaagse vraag, verschijning en stemgeluid van zij die roepen in de nacht. Het is de klokkenluider in Davids organisatie die David een groot gevoel van onrust zou hebben bezorgd. Het is degene die Batseba een eerlijk proces zou hebben gegeven, haar voeten met zijn tranen zou hebben gewassen en ze hebben afgedroogd met zijn engelachtige lokken.

Amen

Zondag 14 juli 2019, ‘Dorpskerk’ Castricum & zondag 28 juli 2019 ‘Nederlands Hervormde Kerk’ Herveld

Preek naar aanleiding van Psalm 63 en 1 Korintiërs 6:11b-14 uit de Nieuwe Bijbelvertaling voor de viering van Schrift en Tafel op zondag 14 juli 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk te Castricum en uit De Psalmen van Gabriël Smit en de Naardense Bijbel voor de viering op zondag 28 juli 2019 om 10.00 uur in de Protestantse gemeente Herveld en Slijk-Ewijk

Zeer gewaardeerde gemeente,

In 2013 werd de Deense film Nymphomaniac uitgebracht. Nymphomaniac vormt het slotakkoord van Lars von Triers’ depressietrilogie, waarvan de twee eerdere delen Antichrist en Melancholia zijn. In de film verhaalt de protagonist Joe van haar lustvolle levensverhaal aan de belezen vrijgezel Seligman. Hij luistert naar de neerslag van haar erotische ervaringen en verbindt en analyseert ze met zijn kennis van de wereldliteratuur. Zoals voor Seligman boeken de prikkel tot het leven zelf waren, zo vormde voor Joe de seksualiteit de impuls tot het leven. Het stelde haar in staat ‘in touch te zijn’ met het menselijk leven zelf. Zodra ze probeert ‘af te kicken’ van haar neigingen, verliest ze haar smaak voor het leven en raakt ze gedesoriënteerd. Seligman probeert de betekenis van Joe’s situatie te vertalen door zich voor te stellen wat het voor hem zou betekenen zonder literatuur te leven. Hij zou duizelig worden en zich verloren voelen.

Ook de psalmist weet wat het betekent ‘zijn God’ kwijt te zijn. Als dichter uit het Oude Nabije Oosten liep hij soms dagen in de woestijn, kwam geen mens tegen, geen berg, boom of plant stak boven die onherbergzame zandvlakte uit. Hij nam er slechts vaag zijn eigen schaduw waar. Ondanks de getroffen maatregelen voor de aan te vangen reis raakten zijn waterbronnen uitgeput. Het duurde lang eer hij z’n dorst kon lessen. Die lijfelijke ervaring van ‘grote dorst’ en de mentale strijd die hij leverde om zich in dat dorre, droge gebied, waarin geen druppel regen valt, als mens staande te houden, gebruikt hij als metaforen om de afwezigheid van God te beschrijven.

De psalmist verlangt intens naar nauw contact met God. Gods presentie is voor hem even fundamenteel als voedsel en water voor de instandhouding van het leven. Zonder God is hij nergens. Hij ervaart zijn lijf als een klomp klei, contourloos en slap, een homp lichaam, waarin gen schijn van bezieling te bekennen is, geen zweem van hoop het opricht en in beweging zet. Het leven verliest z’n kleur, structuur, ‘volume’ en expressie, wordt schaars en armetierig. Naarmate zijn beeld van God zwakker wordt, des te minder kracht hij ervaart van de waarde van het leven zelf en wie hij daarin voorstelde of oorspronkelijk was.

De absentie van God kan voor een filmmaker of auteur haar of zijn grootste angst vormen; voor de psalmist is die absentie even levensbedreigend als vijanden die vluchtelingen in zijn tijd vervolgden en opjoegen. De uitdrukking “dat God niet thuis geeft”, staat symbool voor een periode waarin een kunstenaar – zo ook de psalmist en een ieder die uit is op schepping – geen inspiratie heeft.

Het is in een ‘mager jaar’ dat wij de psalmist ontmoeten, zijn beste productie is een kort lieddicht van drie strofen, waarin hij vertelt hoe zwaar het hem valt z’n bed uit te komen. Hij hunkert naar ‘de aanraking van God’, het enige gebaar waarvan hij weet dat het hem doet opvlammen. De tijd verstrijkt, roepen, bidden en smeken halen weinig uit.

Onze opvatting dat de activiteit van een taalkunstenaar niet uit eigen beweging ontstaat, maar door God wordt ingegeven, verraadt een Griekse trek. In het oude Griekse denken werd de dichter wel gezien als het doorgeefluik van de goden. Zo is de dithyrambe, de aanduiding voor een extatisch lofdicht in de vorm van een beurtzang op Dionysos, de god van de wijn. Wie door de goden werd aangeraakt, in dit goddelijke ritme kwam, vierde de vruchtbaarheid van de eigen productiviteit. Het is geen ‘aanraking’ waarvoor de dichter open hoeft te staan, niet een ‘gebeuren’ dat hij zelf kan afroepen.

‘De komst van God’ kan ook joods en christelijk gesproken door een mens niet worden bespoedigd. In een act van ongeduld of ongeloof kan een mens allerlei religieuze activiteiten ontwikkelen, die beogen God ‘op afroep’ in het eigen bestaan zijn intrede te laten doen. De psalmist is doordrongen van het besef dat hij zijn God niet op eigen initiatief ‘tevoorschijn kan toveren’. Het is wellicht een geloofsdaad naar die levensaanraking uit te zien, er vurig naar te verlangen – om het wat archaïsch uit te drukken: ‘Gods komst te verbeiden’ -, zonder via het eigen handelen te evoceren dat God gebeurt.

De wereld van de erotiek en de religie delen een overeenkomst: het verlangen van de mens zich te openen voor, te delen met en te schenken aan de ander. Het contrast tussen de psalmist die smoorverliefd op God wacht op diens beroering en de apostel Paulus die een man adviseert geen vrouw aan te raken en daarmee een pleidooi voor ascetisme voert, is groot. In welke context deed Paulus zijn uitspraken? Paulus vangt aan met een fictieve dialoog en geeft met de zinnen “Alles is mij geoorloofd” en “Het voedsel is er voor de buik en de buik is er voor het voedsel” antwoord op ‘stellingen’, waarmee tijdgenoten in Korinthe Paulus’ opvattingen bestreden.

Als wij kijken naar wat Paulus in de tekst doet, dan komen we drie taalhandelingen op het spoor: een ontkenning, een verheldering en een aansporing. De zinspeling op de doop en de beelden van “gewassen worden en heilig worden” roepen een reinheidscultus in herinnering, die hij inzet als remedie voor ontucht. In het Korinthe waarin Paulus zich bevindt, ontmoet hij religieus gelovigen die in hun levensstijl twee uitersten vertegenwoordigen. Aan de ene kant mensen die ongebonden, losbandig leven, en aan de andere kant religiosi die vanuit een soort puriteinse strengheid alle smaakmakers van het leven hebben afgezworen. Waar in het Nieuwe Testament de term voor ‘lichaam’ veelal een symbolische betekenis heeft en voor een bepaalde manier van denken staat, heeft ‘het lichaam’ in dit verband de betekenis van de fysieke gestalte van de mens met al haar noden en behoeften. Volgens Paulus maakt de omgang met de lichamelijke behoeften van de mens, door de twee groepen met wie hij in gesprek is, hen onvrij. Voor de ‘losbandigen’ enerzijds, omdat zij volgens Paulus overhellen naar de zeggenschap van de seksualiteit en de eetlust over het eigen zelf. Wat betreft de asceten anderzijds, omdat zij wensen ontkennen en zozeer disciplineren dat zij, ongewild, niet boven lichamelijke begeerten staan, maar er juist klein door worden gehouden. Voor Paulus representeert de religieus gelovige een positie die gepaard gaat met een houding die ervan getuigd volledig vrij te zijn van een overheersende invloed van het lichaam.

Aan het thema van de schadelijke effecten die een te sterke nadruk op het lichaam kan hebben, zoals overeten en ontucht, die in het uiterste geval tot zelfvernietiging en ontaarding leiden, wordt vaak gerefereerd in de Joodse wijsheidsliteratuur. Paulus doet een voorstel, waarvan hij hoopt dat het beide gesprekspartners helpt zich wat meer naar het midden te bewegen. Hij vergelijkt het lichaam met een tempel, een gebedshuis, waarin een god wordt vereerd – voor de Israëliet een heiligdom. Zoals een tempelbezoeker zich kan voorstellen dat God in een tempel ‘woont’, zo stelt Paulus zich voor dat de geest, die het eigen leven onder de invloed van God heeft gesteld, in de mens woont. De religieus gelovige wil zich verenigen met God, één zijn met Gods geest. Wat er in die eenwording gebeurt, is de totstandkoming van een verscherpt besef van dat wat vergankelijk is en ‘het verrezene’.

In die ‘conditie’ kan een mens niet tolereren dat ‘andere vrijheden’ dan God naar de hand van de mens dingen en zich met haar of hem ‘vermengen’. Paulus gaat zover te stellen dat wie niet langer gedreven wordt door lichamelijke driften geen heer en meester meer is over het eigen lichaam. Het lichaam dat binnen het religieuze domein niet langer door biologische en fysiologische kenmerken wordt bepaald, komt in het bezit van de geest. De god van de buik heeft het nakijken en door een spiritualisering krijgt het erotische iets komisch – het vormt een achter te laten stadium van het menszijn waar je om kunt lachen. God heeft als het ware al zijn kaarten op het lichaam gezet, het lichaam van de mens gereserveerd en de religieus gelovige verlangt ernaar God met het lichaam te ‘eren’. Het paulinische christendom waarvan de tekst getuigt, vormt een kritiek op de uitlevering aan ‘het fysieke’, zoals Paulus die waarnam in zijn tijdsgewricht. Paulus keert de biologie om, die nu als een handrem fungeert om de mens weer te bepalen bij haar of zijn pact met God.

Aan het positieve van Paulus’ inzet is toch ook een bezwaar verbonden. De hoofdgedachte van Paulus’ betoog staat haaks op initiatieven die na het einde van de achttiende eeuw in de politieke filosofie zijn ontwikkeld om mensenrechten te formuleren, waaronder het idee dat alleen het individu soeverein is over het eigen lichaam. Met name voor minderheidsgroepen en in het kader van de emancipatie van vrouwen is de nadruk op het recht van het eigen lichaam een belangrijke stap in de mensengeschiedenis.

Waar bovendien een vergeestelijking van de mens, die nu eenmaal ook uit een lichaam bestaat, op haar beurt de boventoon gaat voeren, daar zal vroeg of laat het lichaam aandacht opeisen. Op die wijze zou je bijvoorbeeld naar de populariteit van de hardloopcultuur kunnen kijken. Vandaag de dag zijn veel mensen cognitief actief en omringen zich met techniek. Het lichaam ‘met haar fijnste tonen’ vraagt om beweging – pezen en spieren verschrompelen als je ze niet frequent traint. Ook binnen de religie is een terugkeer van het lichaam te bespeuren. Een mens heeft tast nodig voor zelfbesef en oriëntatie. Als ik denk, dan doe ik dat belichaamd, via de zintuigen. Indien ik de geestelijke conditie van een persoon wil peilen, dan observeer ik eerst haar of zijn lichaamshoudingen, omdat die indicaties vormen voor iemands geestelijke gesteldheid.

Een manier om vandaag de dag nog overweg te kunnen met Paulus’ tekst is het fragment te gebruiken als een graadmeter. Uit de tekst zijn vragen op het gebied van sociale omgang en interpsychologische processen te formuleren zoals met wie ga ik om, en waarom met deze mensen, door wie laat ik mij beïnvloeden en wat probeer ik te onderdrukken? Met wie of wat ervaar ik eenwording? Wat – om het bijbels uit te drukken – kleeft mij aan? Zijn er relaties in mijn leven die me te klef worden en andere die meer voeding nodig hebben? Het is die bepaling bij ‘middens’ die Paulus’ betoog tijdloos maakt.

Amen

Zondag 16 juni 2019, ‘Oudshoornse kerk’ Alphen aan den Rijn, zaterdag 22 juni 2019, ‘Molentocht’ Purmerend, zondag 23 juni 2019 ‘Oude kerk’ Naaldwijk, zondag 30 juni 2019 ‘Dorpskerk’ Castricum & zondag 7 juli 2019 ‘Houtrustkerk’ Den Haag

Preek naar aanleiding van Genesis 19:1-7 en Lucas 10:25-37 uit de Naardense Bijbel voor de viering op zondag 16 juni 2019 om 10.00 uur in de Oudshoornse kerk van de Protestantse Gemeente Alphen aan den Rijn, voor de gebedsviering op zaterdag 22 juni 2019 om 10.15 uur in Molentocht te Purmerend, voor de viering op zondag 23 juni 2019 om 10.00 uur in de Oude kerk van de Hervormde Gemeente Naaldwijk, voor de viering op zondag 30 juni 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk van de Protestantse Gemeente Castricum en voor de viering op zondag 7 juli 2019 om 10.30 uur in de Houtrustkerk van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten in Den Haag

Zeer gewaardeerde gemeente,

Over het algemeen wordt over liefde gedacht als een zaak van gevoelens die zich niet laten ‘commanderen’, een natuurlijke genegenheid die vanuit de mens zelf opkomt. Wanneer je het Oude Testament gaat lezen op het punt van de liefde, dan tref je er hoofdzakelijk twee liefdesvormen in aan: de eros en de philia. Beide soorten liefde zijn preferentiële liefdes dat wil zeggen, ze zijn gebaseerd op onze eigen voorkeuren. De erotische liefde wordt gekenmerkt door lust, verlangen en lichamelijkheid. Eros begeert, raakt moeilijk verzadigd en is daardoor vaak ontevreden en rusteloos op zoek naar het volgende lustobject. In ons verhaal uit Genesis negentien vers een tot zeven beelden de mannen van Sodom de eros uit. Zij willen heersen, dringen zich aan de ander op, omsingelen desnoods en proberen iemand uit de tent te lokken. De philia kunnen we duiden als een vriendschappelijke liefde, die niet gebaseerd is op de eros, maar op de ziel. De zielsliefde is te herkennen aan wederkerigheid: ze geeft in de hoop of verwachting iets voor een liefdedaad terug te krijgen. In het tonen van gastvrijheid drukken Abraham en Lot de vriendschappelijke liefde uit.

Lot nu is de hoofdpersoon in dit oude, morele verhaal, dat vol staat met motieven die een waarschuwing willen geven aan een groep gelovigen. Gelovigen konden zich spiegelen aan het optreden van Abraham en Lot waaruit geloof of aarzeling sprak. De vraag is hoe Lot omgaat met de dwingende roep van de eros. Gaat hij het verzoek van de mannen van Sodom honoreren? Zwicht hij, maakt hij voor hen een knieval en laat hij zijn gasten aan hun lot over of stelt hij zich teweer tegen de drijvende kracht van de eros?

Wij kunnen naast de eros en de philia nog andere vormen van liefde onderscheiden. Zo is er de ouderlijke liefde, die niet een partnerschap is van zielsgelijken, maar bij voorbaat gegeven is door het kind. Er is de zelfliefde, waarbij de liefhebber zelf het voorwerp van haar of zijn liefde is. Een mens denkt in dat geval erg hoog van zichzelf. Er is niet een objectief object buiten de mens waaraan de zelfliefde zich afmeet. Vervolgens onderscheiden we twee vormen van liefde die we eveneens onder de noemer ‘voorkeursliefde’ kunnen scharen zolang we ons binnen het Oude Testament blijven bewegen: de naastenliefde en de liefde van God. De naastenliefde waarin de naaste enig iemand kan zijn die jou ‘na(bij) is’. De ander die wij liefhebben is als ons en kan veranderen. Wanneer wij de naaste liefhebben, gebeurt er iets in ons eigen zelf. Als het gaat om de liefde van God is het voorwerp van liefde niet te zien. In de liefde van God heeft een mens veel lief en is ook zelf zeer geliefd.

Aan de hand van Lucas tien vers vijfentwintig tot zevenendertig maken wij de oversteek naar het Nieuwe Testament, waar met de christelijke liefde op drie punten een nieuwe liefde wordt geïntroduceerd ten opzichte van de vormen van wederkerigheidsliefde die zojuist de revue zijn gepasseerd. Voordat we de typisch christelijke liefde uittekenen, zal ik proberen weer te geven wat er schort aan andere vormen van liefde die uitgaan van wederkerigheid. Vormen van liefde die worden geuit op basis van de verwachting er iets voor terug te krijgen, vertrekken vanuit een gebrek, een behoefte of nood waarvoor in de liefdesuiting vervulling wordt nagestreefd. Het ‘geven’ is dan, integendeel, niet belangeloos, maar vraagt om beantwoording. In geval van wederkerigheidsrelaties is er sprake van een gebrokenheid die langs de weg van de relatie geheeld wil worden. Ook liefdadigheidswerk is zo bezien geen liefdesrelatie.

Wat gebeurt er nu in de christelijke liefde? De christelijke liefde heeft drie kanten die een nieuwe weg openen. Ten eerste, de liefde wordt, christelijk gesproken of liever, gedaan, een zaak van het geweten. De christelijke liefde is een geboden liefde. De mens heeft in deze visie de plicht om lief te hebben. Een plicht om lief te hebben, bevat schijnbaar een contradictie, maar voor de christelijke liefde is de plicht het merkteken bij uitstek. Met de plicht is het hebben van een voorkeur deze of gene lief te hebben uitgesloten. Ieder mens die, zogezegd, God op mijn weg plaatst, moet ik liefhebben. In de parabel van de barmhartige Samaritaan wordt die liefde geïllustreerd aan de joodse gelovige die met een grote boog om de Samaritaan heen wenst te lopen. In het bijzonder denkt Lucas daarbij aan de godsdienstspecialist die geen vuile handen wil maken. Aan de priester die zich tijdens de tempeldienst in Jeruzalem rein wil houden, terwijl daar, wanneer hij naderhand op weg is naar Jericho, geen reden meer voor is, is de tekst gericht. De christelijke liefde is niet een ‘natuurlijke geneigdheid’, maar een passie die een fundamentele verandering heeft ondergaan teneinde een zaak van het geweten te worden. Dat betekent dat christelijke liefde bewust gebaseerd is op een relatie tot God of ‘het eeuwige’. Christelijke liefde komt nu juist níet op in het mensenhart en heeft haar oorsprong in een ‘goddelijke relatie’ die geen gebrek kent en ook geen voorkeuren heeft.

Ten tweede is karakteristiek voor de christelijke liefde, dat over de liefde niet wordt gedacht als een fenomeen, maar als een relatie. Liefde is niet iets in of op zichzelf, een gegeven zonder dat achterliggende mechanismen verklaard hoeven te worden. Liefde is relationeel, het is altijd voor een persoon en toont zichzelf. In de parabel wordt het relationele karakter van de christelijke liefde zichtbaar door de omgang van de godmens met theoretische kenvragen van de wetgeleerde over de liefde. De christelijke liefde geeft geen objectieve antwoorden op wat de liefde is, ze kan beschrijven hoe de liefde eruitziet door te wijzen op concrete handelingen van mensen ten opzichte van de ander. In het betonen en beschrijven van handelingen die getuigen van liefde is de ander geen onbekende, een vreemde meer. De ander wordt uit de anonimiteit gehaald, krijgt een gezicht en een naam. ‘De naaste’ krijgt een subjectieve betekenis. Dat is niet langer ‘iemand’, ‘een wie’, ‘een bepaald persoon’, ‘een zekere mens’, iemand op afstand die niet te identificeren is, het zijn (vul maar in) Liesbeth, Tom, Marieke en Theo.

Ten derde veronderstelt de christelijke liefde met een beroep op het wortelen in goddelijke liefde inclusiviteit. Iedere ander is in de christelijke liefde inbegrepen, niemand uitgezonderd. Dat maakt dat de liefde tot God onmogelijk een hogere vorm van liefde kan zijn dan de liefde tot de naaste.

Christelijke liefde is ten slotte ook een zelfontkennende liefde, waarmee zij het onderscheid bewaakt tussen egoïsme en zelfliefde. In christelijke zin liefhebben veronderstelt zelfliefde, dat is niet gekant tegen zelfliefde perse, maar zij wenst de zelfliefde te zuiveren van zelfzucht, met als doel ons te leren onszelf op de juiste manier lief te hebben als voorwaarde voor de verdubbeling van zichzelf in de ander. Lucas maakt die verdubbeling aanschouwelijk door de handelingen die volgen op de innerlijke bewogenheid van de Samaritaan. Het welzijn van het slachtoffer wordt zijn eerste zorg. Hij wil voor de beroofde zorgen, hem omzwachtelen, niets terughouden, iets extra’s doen, volop geven, in overvloed liefde bewijzen. Christelijke zelfontkenning kan vanuit de wereld gezien oppositie, weerstand verwachten, maar kiest die vrijwillig. Waarom? Omdat zij een ander ziet staan, begrijpt hoe die ander verwikkeld is (geraakt) in het leven zelf, ten val kan komen, in ongenade kan raken en slechts een ander nodig heeft, die dit vallen oneindig zacht in haar of zijn handen houdt.

Amen

Zondag 9 juni 2019, ‘Dorpskerk’ Castricum

Preek naar aanleiding van Ezechiël 11:17-20 en Handelingen 2:1-14 uit de Nieuwe Bijbelvertaling voor de viering op zondag 9 juni 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk van de Protestantse Gemeente Castricum

Zeer gewaardeerde gemeente,

In onze eerste tekstlezing is een auteur aan het woord die de eenheid van een afgebakende religieuze gemeenschap voorstaat. Met behulp van spraakklanken, schrifttekens, gebaren en symbolen waren de joden in staat elkaar te verstaan en een leefgemeenschap op te bouwen en te ontwikkelen. Het (in)voeren van een gemeenschappelijke taal zou je wel ‘het genie van de soort’ kunnen noemen. Het spreken van elkaars taal vormt dan het luik waardoor je de eigen behoeften kenbaar maakt en de noden van de ander aanhoort en ‘vertaalt’.

Als een mens zichzelf via een collectieve taal verstaanbaar maakt en niet in aanraking komt met andere talen, dan kan die gesproken taal een vanzelfsprekend karakter krijgen en een mens er in het uiterste geval onvrij door worden. Haar of zijn blikveld en interpretatiekaders worden dan voornamelijk bepaald door die ene gemeenschappelijke taal.

De jood die in de diaspora leefde, had zich voor die volksverspreiding als een vis in het water van zijn taal gevoeld. Nu hij tussen andere volken woont en niet kan bogen op een gedeeld Semitisch idioom, waarin hij zijn gedachten en gevoelens kenbaar kan maken, staat hij voor de uitdaging vreemde talen te leren spreken en nieuwe relaties te vormen om zich op die wijze staande te houden in een onbekende omgeving. De jood had zich in beperkte mate aangepast aan zijn nieuwe habitat, omdat hij ervan uitging dat deze situatie van verstrooiing tijdelijk was. Dagelijks hield hij de herinnering aan en het droombeeld van de hereniging van het godsvolk levend. Gedachtenis en visioen hadden ervoor gezorgd dat de kennismakingen die hij ondernam onder een voorbehoud stonden, namelijk dat hij ieder moment kon worden weggeroepen naar zijn land van herkomst; de bakermat van zijn godsdienst, het leefgebied waar hij een historische en culturele band mee had. De jood die verspreid, buiten zijn geloofs- en taalgemeenschap leefde, kon zich op geen enkel moment overgeven aan de vreemde ander, ontmoette buur of collega niet echt, integreerde niet, bleef een migrant en ondertussen verkommerden zijn taal en cultuur.

Naarmate de jaren verstreken, had hij de hoop op het herstel van het joodse volk op een verzoendag opgegeven. Hij hield er rekening mee dat hij permanent in zijn nieuwe woonplaats zou verblijven. Van die gedachte, die de assimilatie en verdamping van zijn geloof en cultuur betekenden, kreeg hij het koud. De ‘godstaal’ waar de jood mee vertrouwd was, kenmerkt zich door een melodieuze, artistieke en langzame tred. ‘Godstaal’ neemt er de tijd voor te ontstaan, ontspringt aan wat er nog niet is, profeteert, is er niet op afroep, en beschrijft zo beeldend mogelijk. De talen waar de jood nu mee in aanraking komt, hebben een monotoon karakter en staan in het teken van doelmatigheid en efficiëntie. De jood kon met die talen geen genoegen nemen. Sterker nog, die talen pikt hij niet! Zijn religieuze leven was inmiddels uitgehold, zijn hart van steen en hij had zich tot Israëls woordvoerder gewend. Het is deze woordvoerder Ezechiël, ‘Gods spreekbuis’, die het versteende hart van de geïsoleerde, singuliere jood gaat ontdooien. En hoe!

Door alsnog een apotheose in het vooruitzicht te stellen, hoopt hij dat de over de wereld in verspreiding levende joden hun tijdelijke residentie tot het einde toe verdragen. Uit de loszandcultuur waarin ze nu leefden en de fragmentarisatie die ze aan den lijve ondervonden, zouden zij ooit weer verzameld worden tot een coherente gemeenschap. In die kleine, intieme maatschappij hoefde de jood niet dubbel te denken en zich te houden aan enerzijds de wetten van de staat en anderzijds de religieuze regels die hij in zijn ziel had geprent. In dit ‘paradijs’ zou zich een werkelijkheid ontvouwen waarin legitimiteit en sacraliteit samenvielen.

Op een dag werd er gebeld, dringend zo te horen. De jood rommelde aan op de zolder, stof parelde in het zonlicht dat door de houten balken kierde. Hij haastte zich naar de voordeur, kuchte en fatsoeneerde zijn uiterlijk voorkomen door de laatste spinrag en houtsnippers van zijn blouse te kloppen. Er stond een Argentijnse vrouw aan de deur, die hem in het Engels met een Spaans accent uitnodigde voor een feestje. Ze hield een stapel brieven in haar handen en keek nieuwsgierig de hal in. Op de uitnodigingen, zo zag hij vanuit een ooghoek, had ze bij de contactinformatie een foto van een veranda geplaatst. Ze kwam uit Córdoba, een stad in het geografische centrum van Argentinië en was van plan een wijnwinkel te starten.

Haar begintijd in Europa wilde ze inluiden met een housewarmingparty die ze als wijnproeverij had ingericht en die gepaard zou gaan met de muziek en dans waar ze zo goed in thuis was. Ze had voor de gelegenheid tangomusici en een ensemble ingehuurd. De wijnen en de tango betekenden voor haar meer dan zoals ze op het eerste gezicht verschijnen. Beide vormden voor haar een paradijs, een visioen, waarin tot uitdrukking kwam hoe het leven, elders, op aarde, ook kan zijn. Het vraagt wel van een mens dat zij of hij zich een beetje laat meenemen in dat spel van sensualiteit en symboliek.

Tijdens het drempelgesprek waarin de Argentijnse vrouw veel van haar lef, handelsinstinct, organisatietalent en gastronomische kunst aan de dag had gelegd, had het geloof in de verwerkelijking van haar toekomst de blikrichting van de jood veranderd. Tot de tijd waarop de gedesintegreerde joodse gemeenschap zou worden herenigd – een wensgedachte die Ezechiël hem had voorgespiegeld – was het aan iedere jood voor zich om vanuit een persoonlijke spiritualiteit een glimp van dat visioen te openbaren.

Het stadsdeel waar de jood en de Argentijnse vrouw sinds kort woonden, bestond uit een relatief jonge bevolking van nieuwelingen met een brede belangstelling voor cultuur en die, de een na de ander, hun eigen creatieve bedrijf begonnen. Op een ongedwongen manier en via incidentele betrokkenheid waren zij op zoek naar een duurzame gemeenschap en verworteling in de omgeving. Er hadden zich enkele tientallen ‘culturele creatievelingen’ voor het feest opgegeven en velen – zo bleek later – gaven aan al langer op zoek te zijn naar een forum of netwerk waar wijkbewoners elkaar konden leren kennen. Een ieder zag er op z’n paasbest uit en had naar traditioneel gebruik als blijk van waardering een geschenk voor de gastvrouw meegenomen.

Afgaande op de etnische achtergronden en beroepsprofessies van de feestgangers waren hier mensen uit alle geledingen van de samenleving vertegenwoordigd. Er stonden tafels gedekt met glas- en servieswerk, wijnen voorzien van extra etiketten met aanvullende achtergrondinformatie lagen uitgestald, en in hartige quiches prijkten vlaggetjes van alle landen. Na de openingsspeech zette het ensemble in, de tangodansers speelden met vuur en wekten bij de toeschouwer een ongekende begeerte op.

De ruimte vulde zich met gepraat en gelach, er hing iets in de lucht, niemand wist wat, maar wel dat het om een ontlading vroeg. Er werden die avond veel een-op-eengesprekken gevoerd, waarin mensen aandacht hadden voor de wijze waarop de gesprekspartner in de eigen taal haar of zijn individuele levenssituatie verwoordde en gezamenlijk aftastten waar mogelijkheden lagen en wat zij voor elkaar konden betekenen.

Deze mensen hadden veel met elkaar gemeen, vertelden elkaar geschiedenissen, levenservaringen en toekomstvisies. Op momenten waarop de feestgangers opgingen in hun verhaal, daar heilig in geloofden – ogenblikken voorbij berekendheid en verlegenheid, waarop mensen zich op hun gemak voelen en waarvoor veiligheid en sfeer basisvoorwaarden zijn – vielen zij terug op hun eerste taal. In hun moedertong konden zij zich het meest expressief en gedetailleerd uitdrukken. In het zich bedienen van die taal lag zoveel innerlijkheid en emotie, alsof de hele afgelegde weg van de emigrante plotsklaps present was en het haar helderder dan ooit voor ogen stond waar die reis en landsverhuizing haar om te doen was geweest. In het licht van de ontmoeting met de ander, die er vanuit een ongekend perspectief naar keek, kwam dat geheel in een nieuw zinsverband te staan. En als een gesprekspartner dan ademloos luisterde, haar begrijpend aankeek en haar vaart niet onderbrak, dan voelde zij zich aangemoedigd nieuwe verhalen aan te voeren.

Zo ook de jood die avond. Terwijl verderop een Fin en een Afrikaan moppen tapten en een Amerikaan, Deen en Nederlander een discussie voerden over het Nederlandse protestantisme, had hij gedanst met een Berberse vrouw. Zij zong in het Arabisch een lied over een vogel die zich overal thuis voelde. Het was een idyllisch vers dat zij tijdens haar buitenlandverblijf vaak als een mantra herhaaldelijk zong. Hij stond perplex, want hij kon haar naadloos volgen. Hij reciteerde een gedicht van een Hebreeuwse poëet, waarin die dode taal als bij toverslag heel geschikt leek voor alledaagse communicatie. Die hoefde zich niet langer te beperken tot korte groeten en praktische aanwijzingen. Zij sprak met hem zoals het haar inviel en hij schiep er behagen in.

Wat zich die avond in dat relatief nieuwe stadsdeel afspeelde, ging als een lopend vuurtje rond. Wijkbewoners die in eerste instantie hadden afgezegd, staken toch even hun hoofd om de hoek van de deur. De wijn bleek niet aan te slepen, de tangodansers waren onvermoeibaar en het ensemble speelde tot in de late uurtjes. Mensen die nog aarzelden, lieten hun hond uit en treuzelden bij het perk van de Argentijnse initiatiefneemster. Voor sommigen was deze heilige nacht aanleiding te vragen: wat heeft dit te betekenen? Waarop anderen antwoorden: het zit ‘em in de wijn.

Amen

Donderdag 30 mei 2019, ‘De Regenboog’ Leiden & zondag 2 juni 2019, ‘Hervormde Kerk’ Zevenbergen

Preek naar aanleiding van Ezechiël 1:25-28 en 1 Johannes 2:1-6 uit de Naardense Bijbel voor de viering van Hemelvaart op donderdag 30 mei 2019 om 10.00 uur in het Kerkelijk Centrum De Regenboog te Leiden en voor de viering op zondag 2 juni 2019 om 10.00 uur in de Hervormde Kerk te Zevenbergen

Gemeente,

Hoe kent u ‘de’ werkelijkheid? Welke rol kan de ervaring spelen voor het opdoen van ‘godskennis’? Dit zijn twee vragen die de auteur van het boek Ezechiël en de schrijver van De eerste brief van Johannes je kunnen stellen.

Als je wilt beoordelen of een gekozen methode aansluit bij een kenobject, dan definieer je als onderzoeker eerst de centrale begrippen die in je vraagstelling meekomen. De methode moet garanderen dat het tot bepaalde resultaten leidt, zich kan identificeren met het gekende en de onderzoeker wordt geacht kennis te verwerven of liever nieuwe uitspraken te doen over het onderwerp dat zij of hij bestudeert. Voor het omschrijven van de begrippen hanteer je criteria tot je op een punt komt waarachter je niet verder terug kunt. Dan vallen er besluiten vanuit een eerste persoons perspectief.

Het benaderen van de werkelijkheid en het reflecteren op de toegang tot de werkelijkheid noemen we voor het gemak ‘het algemene’. Het vaststellen van bronnen en hun status met betrekking tot God betitelen we als ‘het bijzondere’. In de theologie leert een student met name theoretisch te reflecteren op de wijze waarop mensen spreken over God door die taal via rationele concepten te analyseren. Die begrippenkaders zijn vaak afkomstig uit de hulpwetenschappen. Als gelovige leer je ‘God’ onder andere ‘kennen’ vanuit de ervaring. Maar aan de ervaring zitten voor een theoloog die analytisch denkt nogal wat haken en ogen: de ervaring is veranderlijk, ze komt en gaat wanneer ze wil, lijkt niet echt een vaststaande structuur te hebben, is een eindeloze stroom en dermate subjectief, dat je er moeilijk een breed gedragen theologie op kunt bouwen. Een analyticus kan geneigd zijn de ervaring als grond te schuwen en een tikkeltje te minachten. Hoe kan nog enige systematiek worden aangebracht in de wereld van ervaringen?

Vandaag de dag lijkt er een kentering te zijn in de waardering van de ervaring als bron van kennis van transcendentie. Een verklaring zou kunnen zijn dat onze tijd, die continu aan verandering onderhevig is, zich leent voor geloof op basis van ervaring. In een leefwereld die dynamisch en mobiel is, ontwikkelen mensen een besef van de werkelijkheid die ook zelf grotendeels een maakbaar construct is. Vaststaande concepten, grote verhalen, permanente structuren, systemen en grenzen voldoen in een dergelijke leefwereld en realiteitsopvatting niet. Van een mens die in een flexibele werkelijkheid leeft, wordt gevraagd dat zij of hij verschillende scenario’s klaar heeft staan, snel kan switchen van de ene naar de andere denkstijl, concepten kan herijken en hervormen.

In zo’n flexibele wereld gaan mensen ook anders naar zichzelf kijken. Het zelfbeeld is minder omlijnd en substantieel, introspectie dat wil zeggen, de blik naar binnen wordt belangrijker en er is aandacht voor intuïties en sensaties. Een meer vloeibare samenleving vraagt denk ik ook om vernieuwing van het denken over geloof. De ervaring zou ook voor de religie in de eenentwintigste eeuw weleens de vindplaats kunnen zijn voor de geestelijke toegang tot God. Ook in protestantse kring is er een herwaardering van ervaring als bron van geloof te zien.

Een ‘evenement’ als hemelvaart en het visionaire karakter van de teksten uit Ezechiël een vers vijfentwintig tot achtentwintig en 1 Johannes twee vers een tot zes passen bij een geloofsbeleving die de ervaring, waaronder je het gemoed en de beleving kunt rekenen, voor vol aanzien. God is te zien als de inhoud van een menselijke ervaring die zich van andere ervaringen onderscheidt, doordat bij de godservaring de realiteit van de inhoud van deze ervaring alleen door de realiteit van de ervaring wordt gewaarborgd. Het tijdelijke en bijzondere karakter van die ervaring maakt het soms moeilijk erover te communiceren en er onderzoek naar te doen. In beschrijvingen van hemelvaarten staan de achtergeblevenen vaak nog wat beteuterd te kijken, praten na en gebruiken beelden als ‘de beslagen ruit’, ‘een wazige spiegel’, ‘nevelen’ of ‘wolken’ om uit te drukken dat ze een sterke ervaring van transcendentie hebben gehad, maar dat niet helder is wat de inhoud van die ervaring behelsde.

In het alledaagse leven doen mensen voortdurend ervaringen met het transcendente op. De handelingen die een mens uitvoert en de spreekwijzen waarvan een mens zich bedient, laten zien dat zij of hij zich daarmee bekent tot een bepaalde werkelijkheid. In de vragen die je stelt, de twijfels die je hebt, ontkenningen, erken je een zekere werkelijkheid. Je doet ze op basis van een beeld van de werkelijkheid. Je vertrekt zogezegd ergens vandaan, spreekt vanuit een plaats die dat spreken mogelijk maakt. Naast de achtergrond waartegen je spreekt, is er de horizon in relatie waartoe je spreekt. Er is de grond, het waarvandaan, dat elke vorm van reflectie mogelijk maakt, en het waarnaartoe, dat iedere beweging tot doel heeft. Die ‘grond’ is een geheim, omdat het niet transparant is. Mensen zijn er op de wereld als op een gemaskerd bal: je kunt de ander vragen haar of zijn motieven te formuleren, maar de vraag is maar of je met die articulaties iemands drijfveren op het spoor bent. Er zitten zoveel kanten aan het gedrag van een mens die voor haar- of hemzelf vaak ondoorzichtig zijn.

Hemelvaart staat voor de onbegrijpelijke volheid van de werkelijkheid. Hemelvaart herbergt oorden van ervaringen met transcendentie die ook hier en nu te beleven zijn: in de helderheid van geestelijke kennis, in de ervaring van radicale twijfel, in de fundamentele impuls tot gewetensverplichting, in de angst, in vreugde en hoop, en in de ervaring van de dood. Al die ‘ervaringsoorden’ voeren terug op of oriënteren zich aan een grond die in de alledaagse ervaring voor mensen onzichtbaar is.

Je kunt die ‘grond’ – ik gebruik de metafoor ‘grond’, maar er zijn vast ook andere metaforen of begrippen voor te bedenken – als mens niet doorzien of ‘bemachtigen’. De mens die zich dit waarnaartoe van deze ervaring al wordend voorstelt, drukt het het stempel ‘God’ op of geeft het de term ‘hoogste wezen’ mee. Als God gerelateerd is aan de innerlijke structuren van de mens en in het bijzonder van de nog niet verwerkelijkte mens, die zich al wordend in de richting van God beweegt en ‘de heerlijkheid ingaat’, dan is God geen vaststaande entiteit.

Dat losse godsbeeld komt ook naar voren bij de auteurs van Ezechiël en 1 Johannes. Wat je je als lezer(es) van het boek Ezechiël mag realiseren, is dat het is nagelaten aan een gemeenschap van gelovigen, die dit werk niet als afgesloten en onveranderlijk beschouwden. Het karakter van de theofanie, met de klassieke onderdelen van wind, vuur en licht, leent zich voor aanvullingen. Wat de profeet in Ezechiël in zijn vergelijkingen doet, is niet ‘het onuitsprekelijke’ of de empirische verschijningsvorm van een object of persoon beschrijven, hij wil een ervaring delen. Hiervoor maakt hij gebruik van het visioen als literaire vorm.

Net als in de priesterlijke traditie was ‘heerlijkheid’ erg belangrijk voor Ezechiël. Heerlijkheid duidt op een vorm van presentie, waarbij ‘de Ene’ tegenwoordig is op vreemde, in dit geval Babylonische, grond. Ezechiël deelt mee dat hij heeft ervaren dat God zonder tempel ‘in het buitenland’ met een mens meereist. Daarmee steekt hij de joden die in de diaspora leefden een hart onder de riem. God is niet gebonden aan een tempel, de institutionele religie of ingekaderde ideeën. Waar een mens zich bevindt, daar mag zij of hij ook haar of zijn God ervaren. Met die uitspraak van Ezechiël is veel duidelijk gemaakt, dingen zijn nu helder, opgelost. Heen en weer geslingerd tussen verschillende werelden met verschillende ‘wetten’, kreeg de in de verstrooiing levende jood nu bevestiging, het zelfvertrouwen dat zij of hij zo nodig had.

Ook de oude mysticus die wij kennen als Johannes schrijft in het kader van pastorale zorg. De geadresseerden van zijn brief leefden verspreid, enkelen zijn verhuisd en met die verhuizing komen zij in aanraking met hele andere denkwerelden. Wellicht kent u de ervaring dat met veel reizen en het opdoen van buitenlandervaring de kennismaking met andere culturen ertoe kan leiden dat de eigen culturele concepten ter discussie komen te staan en gerelativeerd worden. Dat deden de nieuwkomers die waren opgegroeid in de Johanneïsche gemeente ook. Ze ontkenden de historische en fysieke realiteit van geestelijke ervaringen, zagen geen verband tussen X en Y, stelden kritische vragen over beweringen die niet congrueerden met praktijken en waarmee de geloofwaardigheid in het geding was.

De auteur nu gaat de eenheid bewaren door onderricht te geven in de nuances van het geestelijke leven. Via ‘de wijsheid’ en het oefenen van onderscheidingsvermogen hoopt hij te voorkomen dat zij schade aan de ziel oplopen. Het is een brief waarin hij fundamenteel stelling gaat nemen voor de ervaring als bron van geloof en ‘middel’ voor de manifestatie van God. Deze Johannes gaat geen bijdrage leveren aan bestaande theorievorming, hoeft z’n uitspraken niet wetenschappelijk te verantwoorden en laat z’n overtuiging ook niet door een commissie toetsen. Hij heeft zich wel drie basale vragen gesteld, voordat hij z’n briefje liet circuleren, namelijk: wat is geloof? In welke menselijke mentale capaciteiten vindt geloof z’n oorsprong? En, hoe ontstaat geloof? Een actuele identiteitscrisis en het denken over geloof in het leven van veel van zijn pastoranten had ertoe geleid dat hij zich opnieuw ging bezinnen op de menselijke godsdienst en ging de ervaring als een bijzonder vermogen tot godskennis zien.

Voor Johannes kan een mens ‘God’ of liever ‘de eigen waarheid’ bereiken door innerlijke activiteit, die wordt gevoed door een geestelijk leven. Een mens vormt zich allerlei gedachten, maakt keuzes, doet ervaringen op en beleeft geloof in dagelijkse situaties. In die bestaanswijzen kan God inwoning maken in de gelovige, die op haar of zijn beurt iets van het goddelijke leven naspeelt. Een vraag die bij Johannes’ pastoranten speelt is: representeert het uiterlijke het innerlijke? Grote aandacht besteedt hij dan ook aan de geestelijke verwerving van het goddelijke leven door aandacht voor de innerlijke dimensie van het leven en de uiterlijke daden die mensen verrichten. Hij ‘bestudeert’ de vormen van dynamiek tussen beide en gelooft dat God de verzamelnaam is voor de verbondenheid met elkaar. Die gemeenschap zou wat hem betreft ook op afstand de werkelijkheid van God mogen spiegelen, door het goddelijke leven, moderner vertaald ‘het nieuwe denken’ als uitgangspunt voor het eigen handelen te nemen. Dat vraagt wat hem betreft wel van een mens dat zij of hij uit geest geboren wordt, een metamorfose naar een andere bestaansvorm ondergaat, die je persoonlijkheid verandert.

Wie als moderne gelovige op zoek is naar een standaard voor de aanwezigheid en het genereren van nieuw leven, kan zich richten op een innerlijk principe, waardoor je iets kunt realiseren dat leidt tot ‘godskennis’. God laat zich dan (be)schrijven in je binnenste. Voor die methode is nodig in te stemmen met de ervaring en toestaan dat die ervaring allereerst een weg is met jezelf, om vervolgens te ontdekken dat je wandelt met God de heerlijkheid in, de ultieme vrijheid tegemoet.

Amen

Zondag 26 mei 2019, ‘Oude kerk’ Ermelo

Preek naar aanleiding van Spreuken 9:1-18 en Matteüs 26:17-31 uit de Naardense Bijbel voor de viering op zondag 26 mei 2019 om 17.00 uur in de Oude Kerk te Ermelo

Zeer gewaardeerde gemeente,

In 1987 verschijnt op basis van een verhaal van de Deense auteur Karen Blixen de film Babette’s Feast. De titel heeft een dubbele betekenis aangezien ‘feast’ zowel ‘feest’ of ‘partij’ kan betekenen als ‘banket’ of ‘gelag’. In de film zie je hoe in de tweede helft van de negentiende eeuw in Jutland een vergrijsde lutherse gemeenschap de honderdste verjaardag van de predikant wil vieren. De film speelt vaak met het idee de werkelijkheid en de mogelijke werelden waarin een mens kan leven als een feest te zien. De film zinspeelt op ‘kansen’ die de individuen in die religieuze gemeenschap hadden kunnen benutten; het zijn inmiddels ongerealiseerde mogelijkheden waardoor die Jutlandse gemeente kleurloos en onbeweeglijk is geworden. Zo zijn er de twee vrouwen op leeftijd, predikantsdochters die samenwonen in een dorp en die beiden furore hadden kunnen maken in de showbizz en in het leger.

Babette, een voormalige, Franse kokkin, gaat jeu in de levenloze en verdeelde gemeenschap brengen. Het ligt voor de hand haar personage als een messiaanse figuur te lezen. Babette heeft haar echtgenoot, zoon en werk verloren en is uit Frankrijk op de vlucht voor de burgeroorlog tijdens de Parijse Commune van 1871. Uitgeput komt zij bij de woning van de predikantsdochters aan. In het huis van deze ‘heiligen’ zal Babette vanuit de keuken – haar kookeiland, paleis en heelal – de ziel en zinnen van de gemeenschap nieuw leven inblazen.

Via het banket dat ze aanricht en waaraan ze het laatste geld dat ze heeft spendeert, geeft ze zichzelf ten offer aan de gemeente, in de hoop dat aan die gemeenschap opnieuw ziel en doorgang wordt verleent. Die gemeenschap heeft vanuit haar spiritualiteit een argwaan ontwikkeld ten aanzien van de zintuiglijkheid. De zinnen, het sensuele zouden een mens misleiden, afleiden van al wat redelijk, waar, goed en goddelijk mag heten. Geen wonder dat vanuit die overtuiging het chagrijn en de smakeloosheid de overhand op deze mensen kreeg.

Kwartels, een schildpad, wijn, kaas, fijn linnen en kristallen glazen komen aan die maaltijd – een soort laatste avondmaal – te pas. Een van de disgenoten die inmiddels is aangeschoven, blijkt een generaal die vol lof is over het diner en volop aan het genieten is. De smaaksensaties die de gerechten effectueren en het enthousiasme van de generaal blijken onweerstaanbaar, de een na de ander geeft zich over, de gemeente is om, opgestaan uit haar doden. Dit was de maaltijd van hun leven.

De crux in de film lijkt te zijn dat Babette met haar daad uiteindelijk geen offer brengt. Een kijker die er deze visie op nahoudt, verraadt hoezeer zij of hij religieus is voorgeprogrammeerd. De maaltijd die Babette aanricht en het geld dat ze daaraan uitgeeft, is geen vorm van zelfverloochening, maar van zelfliefde. Babette is een kunstenaar die op deze wijze in haar element is en in haar scheppend wezen nooit arm is.

Het verband tussen Babette en de tekst uit Spreuken is dat wijsheid wordt voorgesteld als het schenken van inzicht dat vrijmaakt van de dood en dat naar het leven voert. In de teksten van het Oude Testament krijgt ‘wijsheid’ veelal de invulling van een verlangen naar wetenschap, kennis die op verschillende manieren een verhouding met ‘geloof’ aangaat. Die verhouding is een centraal thema in de theologie. Theologie is vanaf de elfde eeuw gedefinieerd als ‘geloof dat zoekt naar begrip’. Theologie fungeert dan als bruggenbouwer tussen kennis, die het product is van de rede en een ‘innerlijk weten’, dat gebaseerd is op geloof. Een theoloog of predikant probeert de kunst te beheersen nieuwe vragen te stellen en een ruimte te faciliteren waarin nieuwe antwoorden op wetenschappelijke vragen en geloofsvragen te formuleren zijn. Op die manier schept een theoloog mogelijkheden en zoekt een predikant naar openingen voor vitale vormen van gemeente-zijn.

Het boek Spreuken is een album, waarin een reeks vergelijkingen, beschouwingen, kernachtige gezegdes en rijmparen onder de noemer ‘Spreuken’ bij elkaar zijn gezet. Die verzameling van heel verschillende spreuken heeft tot gevolg dat er veel contradicties in Spreuken te vinden zijn – en dat is geheel naar de smaak van de ouden, want die waren van mening dat in het teken van tegenspraak ‘waarheid’ tot uiting kwam. We doen er dan ook goed aan die spreuken dialectisch te lezen dat wil zeggen, door hun tegenstellingen heen, om uiteindelijk uit te komen bij ‘wijsheid’.

In het boek Spreuken wordt de joden na een periode van ballingschap een maaltijd voorgeschoteld. De spreuken draaien om het zoeken naar een levensweg, en dat is typisch voor ‘bijbelse wijsheid’: het schetst een weg naar het leven. Met dat openbarende karakter van de wijsheid in Spreuken onderscheidt ze zich van de wijsheid zoals die in de vorm van een godin voorkomt in vruchtbaarheidsreligies. Spreuken ontmythologiseert dat type wijsheid en wie aan haar roep gehoor geeft, kan deelhebben aan een messiaans banket.

Als je leest hoe in Spreuken over wijsheid wordt gesproken, dan valt op dat ze vaak spreekt in vergelijkingen en beeldspraak. Een spreuk voldoet aan formele criteria, is poëtisch qua vorm en heeft als doel dat je haar kunt memoriseren. Op momenten dat een mens niet weet hoe in een bepaalde situatie te handelen, kan een spreuk of tegeltjeswijsheid praktisch inzicht bieden. De bijbelse wijsheid van Spreuken is geen wetenschappelijke kennis, ze wordt niet verworven door onderzoek, testresultaten en geldige redeneringen. Ze heeft meer weg van onderscheidingsvermogen, intuïtie, prudentie en begrip. Een soort ‘inzicht’ van binnenuit, waardoor je op een bepaald moment weet wat te doen en ernaar handelt. De wijsheid van Spreuken is contextafhankelijk en stoelt op hele specifieke situaties. Ze is geboren in ‘het leven van alledag’.

In dat leven van alledag speelden vrouwen een belangrijke rol. Die joodse vrouwen waren bedrijvig op plaatsen waar mensen zich verzamelden, zoals de stadspoort en de markt, en waren sociaal door mensen bij hen thuis uit te nodigen. Ze gaven leiding aan grote gezelschappen, dreven handel, produceerden voedsel en kleding, onderwezen in de Thora, droegen zorg voor minderbedeelden en organiseerden solidariteitsprojecten. Hun optreden kwam terecht in de literatuur van de periode na de ballingschap. In het kader van de leidersrol van vrouwen bekijken we nu een filmpje met de single It’s A New Day van de zangeres Anouk, die in de videoclip zelf imitaties toont van iconische vrouwen: https://www.youtube.com/watch?v=Hy6Cf9nGNiw

De invulling van wijsheid in Spreuken wordt gemodelleerd naar het beeld van die zelfstandige, actieve, onafhankelijke vrouwen. Wie weinig onderwijs had genoten of door een gebrek aan ervaring nauwelijks verstand van zaken had, ging graag bij ‘vrouwe wijsheid’ in de leer. Wilde je ‘wijs’ worden, dan liet je je door haar beleren, corrigeren, nam je de raad van anderen ter harte en wilde graag nieuwe dingen leren. Het volgen van een weg van wijsheid kon ook een oproep tot omkeer betekenen. Dan beëindigde je een levenspraxis en gaf je gevolg aan alternatieven.

Het openbarende karakter van Spreuken is gelegen in hun gidsende functie. De fakkel in Matteüs heeft eveneens een openbaringskarakter. De fakkel staat symbool voor de mens die haar of zijn leven zo leidt, dat zij of hij licht aan anderen geeft. Maar hoe anders, wellicht tegen de verwachting in, spreekt Matteüs over de fakkel. In Spreuken is de bron van haar ontstaan gangbaar en collectief, maar in Matteüs is die uniek en individueel. De olie staat voor geloof en voor dat geloof kan een mens als individu niet leunen op de olie van een ander. Matteüs is hier echt onverbiddelijk. Geen druppel kun je ervan lenen. Een mens kan haar of zijn eigen leven niet leiden als zij of hij daarvoor een beroep zou doen op andermans geloof. Ik dien zorg te dragen voor mijn persoonlijk geloof, de eigen levenstaak te volbrengen en die vraagt om toewijding. Aandachtig, met bezieling en inzet maak ik op die wijze ernst met de godsrelatie. Voor het voeden van geloof dien ik alert te zijn, ogen en oren open te houden voor mogelijkheden die zich voordoen, en die niet voorbij te laten gaan, als was ik een predikant in Jutland die het gaat maken in de showbizz.

Amen

Zondag 5 mei 2019, ‘Dorpskerk’ Zandvoort, zondag 12 mei 2019, ‘Ontmoetingskerk’ Melissant, zondag 19 mei 2019, ‘Het Trefpunt’ Bennebroek & zondag 26 mei 2019, ‘Dorpskerk’ Castricum

Preek naar aanleiding van Ezechiël 33:7-11 en Romeinen 12:9-21 uit de Naardense Bijbel voor de viering op de derde zondag van Pasen op 5 mei 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk te Zandvoort, voor de viering op de vierde zondag van Pasen op 12 mei  2019 om 09.30 uur in de Ontmoetingskerk te Melissant, voor de JOOST-viering in het teken van Tolerantie in perspectief op 19 mei 2019 om 10.00 uur in de Protestantse gemeente Het Trefpunt te Bennebroek en uit de Nieuwe Bijbelvertaling voor de viering op de zesde zondag van Pasen op 26 mei 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk te Castricum

Gemeente,

Wie een bijbelse tekst leest, doet er goed aan zich de vragen te stellen: wie spreekt hier? En, wie zegt wat tegen wie? Dergelijke vragen maken je als lezer(es) gevoelig voor context en de betekenis van taal in een specifieke setting. De tekst uit Ezechiël drieëndertig vers zeven tot elf is onbegrijpelijk zonder kennis te nemen van de historische situatie die aanleiding gaf tot dit schrijven. Ezechiël drieëndertig vers zeven tot elf is een zelfvisiedocument, waarin Ezechiël, via een omweg, God, tot klaarheid komt over zijn functioneren en identiteit, na een ingrijpende gebeurtenis.

In de tekst fungeert God als de spiegel waartegenover Ezechiël zichzelf plaatst. Nadat hij er goed is voor gaan zitten, ontspint zich een innerlijk gesprek, dat enkel tot stand kan komen, doordat Ezechiël zichzelf in gesprek brengt met ‘een tegenover’. De profielschets die hij maakt, komt tot stand, nadat zich in zijn omgeving een ramp voltrekt. In zijn optreden vóór die ramp, had Ezechiël zijn persoonlijke gevoelens en gedachten voor zichzelf gehouden. Zijn gereserveerde attitude en teruggetrokken levensstijl gaven blijk van een bescheidenheid en gepaste afstand ten aanzien van de medemens. Die medemens was hem heilig en Ezechiël had vrees de ander te direct te benaderen en haar of hem in haar of zijn andersheid té na te komen. Nu is hij van inzicht veranderd.

De val van een stad had een grote storing in Ezechiëls leven teweeggebracht of liever, betekende dé coming out van Ezechiël. Want, in en na zijn optreden, is Ezechiël gedwongen zichzelf bloot te geven, en vergaart hij zich een veel grotere vrijheid van expressie dan voorheen. En misschien kun je zijn daad van mensenliefde eraan herkennen, dat hij tijdens dat stedelijke drama in Jeruzalem gaat doen, wat hij van huis uit liever uit de weg zou gaan of achterwege zou laten: alarm slaan, de aandacht op zich vestigen en de profeet van de dwaze en onredelijke hoop spelen.

In Castricum, Leiden en andere dorpen en steden in de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland, en op plaatsen in geheel Nederland, klinkt op de eerste maandag van de maand een luchtalarm. Het is een geluidssignaal dat wordt getest om de bevolking bij mogelijk gevaar te waarschuwen en zichzelf in veiligheid te laten brengen. Over een dergelijk alarmsysteem beschikten Ezechiël en zijn tijdgenoten niet. Ook bestond er niet zoiets als een rampenwet met een rampenplan, waarbij met een gecoördineerde inzet van diensten en organisaties van verschillende disciplines en met behulp van hulpmiddelen, een situatie te beëindigen is.

Ezechiël is Israëls sirene en die taak neemt hij op zich op basis van een intuïtie, een innerlijke noodzaak, een onweerstaanbare drang, vanwege een zaak die als een klap zal aankomen bij de ethisch en orthodox denkende jood. De jood namelijk die denkt dat hij verloren is vanwege misstappen, én de jood met een zondebesef, voor wie het leven zijn glans heeft verloren en die in zichzelf verkromd dreigt te raken, krijgen van Ezechiël woorden aangereikt, waardoor zij een nieuwe visie op de werkelijkheid ontwikkelen. De joden die na de instorting van de tempel zijn achtergebleven, de overlevenden, verkeren in een omstandigheid, waarin ze zich nog beroepen op een oude orde. Dat beroep laat zien dat de gebeurtenis zelf nog helemaal niet aan hun referentiekaders en schemata heeft geschud.

Ezechiël moet wel een drempel over en vindt daartoe de kracht, doordat hij onaangenaam getroffen is door de ravage die de verwoesting van de tempel heeft aangericht. Het is de liefde, waardoor hij het in zich heeft het kwaad te verafschuwen en zich vastklampt aan ‘het goede’. Hij probeert de gedeprimeerde jood, die stem krijgt in vers tien vanuit zijn situatie te begrijpen en vanuit dat begrip aan te raken. In de bittere en wanhopige noodklacht van de jood: “Voor ons is er geen sprake van leven”, hoor je de existentiële pijn van ieder mens voor wie leven en dood op het spel staan. Deze jammerklacht is de collectieve reactie van een volk op een toestand, waarin mens- en wereldbeeld in duigen zijn gevallen, en er behoefte is aan een stem die van binnenuit en van buitenaf betekenis gaat verlenen aan dat grootschalige drama.

In het Oude Testament zie je vaak een profeet opduiken bij situaties die een spoedeisend karakter hebben. Ezechiël gaat de liefde, waar de jood op wacht, in praktijk brengen, protest aantekenen tegen de zelfondermijnende denkbeelden van de getraumatiseerde en depressieve jood, en zal pogen een weg te wijzen. Hij is de wachter en waker van Israël en zal, al spiedend, de gebeurtenissen in zijn tijd in het oog houden, om dan, als er gevaar dreigt, groot alarm te slaan.

Het sleutelwoord dat de parabel uit Ezechiël verbindt met de tekst uit de brief aan de Romeinen is: bekering. Het Nieuwe Testament gebruikt er het Griekse woord metanoia voor. Bekering is een religieus begrip, dat zoveel betekent als ‘tot inkeer brengen’. In een act van bekering ontzegt een mens zich iets, en wordt tot een nieuw inzicht gebracht, waardoor zij of hij zich tot een andere levensrichting wendt. Vaak gaat er een sterke religieuze ervaring aan die nieuwe oriëntatie vooraf. Bekering is niet een eenmalige act, maar een levenslang aanhoudend proces. Als je theologisch over ‘bekering’ wilt spreken, dan zeg je dat bekering niet het gevolg is van menselijke inspanning of prestatie, maar dat ze is bewerkt door de genade van God.

Wat een bekering doet, is een mens helpen af te zien van bepaalde prioriteiten in het leven, deze af te gelasten, af te zeggen en het leven in te richten naar een hoop en levensvervulling in een toekomst die wortelt ‘in God’, dat wil zeggen dat wat je zelf niet bent en hebt kunnen uitdenken. Een bekering is te vergelijken met een TomTom die een uitgestippelde route herberekend en een alternatief parcours voorstelt. Het autonavigatiesysteem, waarbij je een koers hebt bepaald, blijkt tijdens het volgen van de aanwijzingen namelijk niet berekend te zijn op lokale wijzigingen, en ziet af van de ingeslagen weg, gaat terug naar het vertrekpunt en stelt alles in werking te anticiperen op een onvoorzien voorland.

De tekst uit de brief van de apostel Paulus aan de Romeinen beschrijft hoe ‘bekering’ eruit kan zien door concrete invullingen van de liefde, de agapè, als een groot contrast neer te zetten ten opzichte van de begeerte, de eros. Eros is in de Griekse mythologie de god van de liefde en heeft als kind van poros – het opportunisme – en penia – de armoede – altijd honger. Eros is onverzadigbaar, permanent ontevreden, rusteloos en is continu bezig vervulling na te jagen. Eros heeft een biologische functie. Een mens houdt met eros de soort in leven. Paulus kende de werking van eros en zijn bezwaar is dat eros momentaan en onkritisch is, doordat eros alleen zichzelf in de ander ziet. Paulus gaat eros overrulen door eros te onderscheiden van een niet-zinnelijke en onzelfzuchtig begrip van liefde: de agapè.

Agapè is niet kortstondig, houdt niet op, omdat ze deel heeft aan de eeuwigheid. Agapè is het protest tegen de stroom waar de mens in drijft en zichzelf in mee laat voeren. Agapè is de uitwerplijn die de mens, die horig is aan haar of zijn driften, en daardoor onvrij is, vanaf de kade wordt toegeworpen. Agapè steekt als het ware een stokje voor de ‘automatische’ opvolging van begeertes en leert een mens daarboven te staan. Ze is waardig, belichaamt een positief ethos en hult zich in een gedaante, waarin ze zich van huis uit niet zou hullen. Agapè is een tegennatuurlijk soort liefde. Het druist in tegen biologie en treedt op als een grote stoorzender van de psychologie, omdat ze pneumatologisch dat wil zeggen, geestelijk van aard is. Agapè is een bereflecteerd soort liefde. Ze haalt je uit de flow van het leven, maakt daar inbreuk op, is een interruptie, een onderbreking die je in staat stelt vanuit een beschouwelijke optiek naar je eigen verlangens en handelen te kijken. Ze ziet af van haar eigen eerste neigingen en belangen, omdat zij, bijvoorbeeld in het geval van Ezechiël, een groep joden uit het slop wil trekken, en in het geval van Paulus, geen wij-zij-cultuur wil scheppen, en de geest een stap verder wil helpen.

Paulus had gezien hoe in een Grieks-Romeinse stad waar een christenbeweging leefde, aan beide kanten groepsdenken vijandbeelden kan creëren, en hoe funest dat kan zijn voor een vreedzame, pluriforme samenleving. Paulus betoont zich in Romeinen twaalf vers negen tot eenentwintig een iconoclast dat wil zeggen een beeldenstormer avant la lettre. Paulus had voor die stedelijke problematiek geen oplossing gevonden binnen de ethiek, omdat ethiek volgens hem geen positieve, nieuwe mogelijkheden schept. De ethiek leert je vooral wat je níet moet doen en volgens haar heb je het altijd bij het verkeerde eind.

Sterker nog, ethiek was voor Paulus een sta in de weg, doordat veel moraal denkwijzen verried die teruggingen op een economie van wederkerigheid. Dat wil zeggen, calculaties als ‘ik verleen jou wat jij wilt en jij geeft mij wat ik beoog’ en, ‘ik geef, opdat u geeft’. Van die principes was het recht en de religie van de Romeinen doortrokken. In dat geval wordt in de jaarrekening van een cultuur evenveel uitgegeven als dat er aan inkomsten wordt gegenereerd, en kan een samenleving niet een volgende stap zetten. Ze blijft bij het oude.

Agapè is niet ethisch, ze is een onlogische, ondenkbare liefde die daar plaatsvindt waar het leven van de mens in haar normale gang wordt verstoord, en die een nieuwe mogelijkheid voorstelt. Die liefde kan een mens onaangenaam verrassen, ze kan onverbiddelijk zijn en de strijd aanbinden met bestaande structuren, juist, omdat ze geen genoegen kan nemen met de status quo, en een hartstochtelijke afkeer heeft van het kwaad en wat daarop kan volgen. Die liefde kan worden aangezwengeld, doordat een concrete medemens mijn pad kruist, die de grondslagen van mijn denken opnieuw gaat bestraten door mij anders te leren denken. Het is een plaveisel dat telkens weer dient te worden gelegd. De bereidheid de eigen denkkaders te herzien in de relatie die ik met de ander aanga, kun je kwalificeren als een offer dat agapè onderscheidt van eros.

Tot slot, als je die paulinische opvatting van agapè doortrekt naar het eigen leven, dan kan dat betekenen dat je kritisch gaat kijken naar criteria en beoordelingsinstrumenten aan de hand waarvan een gebeurtenis, proces of ontwikkeling wordt geëvalueerd. Zo kan, ik noem maar een voorbeeld, de levenskwaliteit van een religieuze geloofsgemeenschap of cultuur worden afgemeten aan de mogelijkheden die zij individuen te bieden heeft, in plaats van naar ledenaantallen of het nationaal bruto product te kijken. Vragen als: wat kan ik in deze omgeving doen? Hoe kan ik er zijn? En, welke mogelijkheden staan op deze plaats voor mij open? kunnen aan die kwaliteit bijdragen. Agapè is dan een wijze van in de wereld zijn, waarbij je een omslag in een manier van denken maakt.

Amen

Zondag 28 april 2019, ‘Dorpskerk’ Castricum

Preek naar aanleiding van Genesis 8:6-16 en Johannes 20:24-29 uit de Nieuwe Bijbelvertaling voor de viering van de tweede zondag van Pasen op 28 april 2019 om 10.00 uur in de Dorpskerk te Castricum

Gemeente,

Noach zegde op een dag zijn baan op, verkocht zijn optrekje in een villawijk en was scheep gegaan. Collega’s en wijkbewoners hadden hem niet begrijpend aangekeken. Hun spotpraatjes had hij verdragen.

Noach werkte als fysicus en de eisen van kwantificering en valorisering waren hem steeds meer gaan tegenstaan. Noach had in Duitsland gestudeerd en bezocht er regelmatig de bijeenkomsten van de studentenecclesia. In Syrië deed hij promotieonderzoek naar het manipuleren van chemische samenstellingen voor sponsachtige oppervlaktestructuren. Na terugkeer in Nederland was de werkgelegenheid in zijn vakgebied gunstig, hij kon meteen aan de slag.

Hij was zich echter het apezuur geschrokken van de wijze waarop mensen die geen verstand hadden van fysica, voorschriften en ‘doeleinden’ gingen formuleren, waaraan de natuurwetenschap moest voldoen. Statistiek, management en politiek leken in die protocollen de boventoon te voeren en men leek vooral belang te stellen in ‘toepassing’ en ‘aantoonbare resultaten’, terwijl hij, Noach, hield van de speelruimte die nodig is om een nieuwe theorie te verzinnen. Het experiment, veel geknoei en mislukkingen, gepuzzel, samenwerking met collegae die vergelijkbare problemen op een andere manier benaderen, is geen vloeiend proces, het verloopt met horten en stoten, is rudimentair, weerbarstig in z’n ontwikkeling.

Noach bevindt zich nu in een als wooncomplex ingericht vaartuig, dat hij eigenhandig heeft gebouwd, wacht totdat de hemelsluizen optrekken en drijft met zijn schip – vluchtheuvel, ‘protestbunker’ en lijkhuis in één – in een stortvloed rond. Al deinend op de maat van de golven, gooit hij lijnen uit naar de toekomst en probeert te peilen waar zijn ideeën blijven haken, waar zijn verbeelding vaste grond vindt. Af en toe graaft hij in z’n geheugens en duikt in die diepten reuzevissen op. Dagen rijgen zich aaneen, een grijze mist ontneemt Noach het zich op zichzelf en de buitenwereld. Door de regenval kunnen de boomtoppen het hoofd niet meer boven water houden, met vocht geabsorbeerde bladeren grijpen vergeefs naar houvast om zich heen, laten zich meevoeren met de sterke stroming.

De dag is vers, maar voor Noach bedorven. Hij zit nu al ruim een maand in zijn barak en zijn keel staat in brand, roept uit alle macht naar God, die zich voor deze drenkeling lijkt te verbergen. In geen velden of wegen is God te bekennen.

Het water golft niet langer, maar murmelt tegen Noachs slapen. Het lest zijn dorst niet langer, maar doet hem verdrinken. De vloed vreet zijn benen weg: het hout is doordrenkt van nattigheid, de pek laat los, de schimmel staat op de wanden, de voorraad is er doorheen, geen brood, blad of kruid waarmee Noach zich kan voeden, drap staat op zijn spijskaart, ongedierte kruipt in zijn watergraf rond.

Noach heeft kippenvel, bibbert, deze ‘oertoestand’ overstijgt zijn hart – zelfs God vreest deze chaos, verkleumt van de kou, zoekt met zijn staart tussen de benen de koestering van anderen. God had een voorproefje genomen op dit leven van de mens Noach, als een vlieg om zijn ark heen gezoemd en durfde het niet te wagen er zijn intrek te nemen. Wie zou op deze plaats, die van alle licht is beroofd, ook haar of zijn voet durven zetten? Oever van duisternis, waarnaar het pad gladder is dan modder en waar de tijd door roest is verweerd. Noach vermoedde het al: in deze onderwereld zonder afgemeten aarde en overvloed is God niet. Dit zwarte gat dat het aardse leven verorbert doet alle smaak naar geestelijk leven verliezen. Wat Noach door zijn teleurstelling verloor, zijn levenslust, dát verlies doet God tot in z’n wortels sidderen, elk blad snikken van droefheid. De drang tot zelfbehoud die Noach verloor, drijft tussen witte lelies. Zonder God wordt Noach een muur die afbrokkelt, een deur waardoor de wind kermt, een waterkruik vol gaten. Noach voelt nattigheid, het leven vliet uit hem weg, de hoop sijpelt uit zijn aderen. Nog even en die waterbak zal zijn dood betekenen.

De helende zet moest van de empirische wetenschap komen: die zou Noach doen wegtrekken uit zijn doodskist. Hij zou via wiskundige principes de tel van de dagen bijhouden, de dieren in zijn ‘biotoop’ als meetinstrumenten gebruiken, hen de stand van zaken in de buitenwereld laten peilen. Met de meest basale kennis, observatietechnieken zou hij, langzaam opkrabbelend, proefondervindelijk vernemen of het buiten veilig was.

Noach had zichzelf opgesloten in een ark, waarbinnen de vormloosheid de overhand op hem krijgt. Als hij gemonsterd heeft hoe het er met hem voorstaat en er weer wat leven door de spleten van zijn ziel gloort, komt hij tot het besef dat alleen hijzelf de deksel van zijn ark kan verwijderen. Die positie is in het Oude Testament de max die een mens kan bereiken als het om zelfinzicht gaat.

Zou je dit verhaal over ‘een uittocht’ en terugkeer van een mens naar de bewoonde wereld door de bril van het Nieuwe Testament lezen, dan gaat het er nog rigoureuzer aan toe. Zou Noach een messias ontmoeten, iemand die zalft met geest, en Noachs uitgeteerde beenderen zou doordrenken met olie, diegene zou Noachs woonschuit van buitenaf hebben opengebroken.

Waar Noach uiteindelijk de empirie en haar wetten nodig heeft om uit zijn ark van de verbeelding weg te komen, helt Thomas juist over naar de kant van de rede, en behoeft de tegenstelling van de verbeelding om vertrouwen te hebben in de waarheid van dingen, die zich niet in patronen en structuren laten vatten. Thomas is een systematisch wetenschapper ten voeten uit: hij benadert de hem omringende werkelijkheid vanuit het oogpunt van de meetkunde. Hij leeft van de waarneming, legt vast wat hij ziet, voert metingen en berekeningen uit.

Thomas heeft moeite alle informatie die hij verzameld en in zijn archieven en geheugens opslaat, te gebruiken om zich níet-waargenomen en níet-bestaande dingen voor te stellen. Hij heeft niet geleerd zijn fantasie te gebruiken en moeite aan te haken bij de symbolische dimensie van taal. Dat een mens tot hem spreekt in termen van “ik ben uit de doden opgestaan”, daar kan hij niet bij. Thomas staat model voor de mens die denkt, al tastend, dat een voorwaarde voor geloof is, dat de eigen berekeningen moeten kloppen. Echter, de resultante waar Thomas op zinspeelt is kennis, weten, geen geloof – dat is van andere ‘materie’ gemaakt. En de manier waarop de mens die op Thomas lijkt, de betekenis van geloven leert vatten, is de aanraking van een mens van vlees en bloed via de tastzin. De tast vormt het knooppunt waarop de wereld van exacte systemen, ervaring en bovenzinnelijkheid convergeren.

Wie een ander wil laten kennismaken met een nieuwe ziens- of spreekwijze, zal genoodzaakt zijn eerst de aansluiting te zoeken bij de vertrouwde verstaanswereld van de ander. Voor Thomas is dat het zintuig van de aanraking, met zijn handen zal hij een onbekende werkelijkheid bevoelen. Tijdens dat proces gebeurt er nog iets meer, want wat Thomas’ empirische attitude ontwapent is de affectie. Die insteek past goed in Johannes’ christologie van de geest. Volgens Johannes kan een mens het object van haar of zijn kenvermogen pas kennen als zij of hij zich ermee vereenzelvigt. De mens die zoekt naar kennis dient zich te identificeren met het gekende, er één mee te worden. Voor die stap is een scheutje geest nodig en dat is precies wat Thomas aan den lijve gaat ondervinden als hij zijn vingers op de zere plek legt. Achter de vraag die Thomas stelt, gaat een wereld schuil aan ongepaste vragen, waarmee Johannes in zijn pastorale praktijk werd geconfronteerd. En via een omweg wil hij zijn lezers duidelijk maken wat het betekent met littekens rond te lopen, levende tekens van menselijk lijden mee te dragen.

Wat kan er gebeuren met een mens als zij of hij de wond van een ander aanraakt? Wat speelt zich af in een mens als zij of hij zich in de nabijheid begeeft van iemand, die veel geleden heeft en die besloten heeft schoon schip te maken met die lijdensweg? Jezus spreekt over lijden, offer, geloof en opstanding. Thomas vertegenwoordigt de wereld van de meetkunde en het zijn die werelden die Johannes met elkaar in gesprek brengt. Bij Thomas zal het een blikseminslag zijn geweest als hij de gevoelslaag en de belevingswereld van de ander ontdekt en inziet hoe misplaatst zijn verlangen was, zo onomwonden naar de effecten van iemands lijden te vragen, omdat hij zonodig een bewijs geleverd wilde zien. Met dat gevoel – noem het erbarmen of compassie – zou Thomas voortaan zijn bloedeloze calculaties laten doorstromen. Het zou zijn onderzoeksresultaten geloofwaardiger maken en hem opleiden tot een betere wetenschapper.

Amen

Zondag 21 april 2019, ‘Ontmoetingskerk’ Poortvliet

Preek naar aanleiding van Jesaja 51:9-11 en Johannes 20:1-18 uit de Willibrordvertaling voor de viering op de eerste zondag van Pasen op 21 april 2019 om 10.00 uur in de Ontmoetingskerk te Poortvliet

Gemeente,

Het is windstil op de graslanden in het Noordoosten van Europa. Christian staat op een heuvel door een verrekijker de omgeving af te speuren. Bergen, rivieren en bossen, waarin de bomen vol hangen met bessen en de grond bezaaid is met paddestoelen, krijgt hij in het vizier. Het zou nog slechts drie kwartier duren eer op deze ‘serene plaats’ een bloedbad zou worden aangericht.

Christian wist na de middelbare school niet goed wat hij wilde en was uiteindelijk het leger ingegaan. Hij kon goed overweg met apparatuur en was verantwoordelijk voor de technische communicatie binnen het ‘bedrijf’. Hij vertaalde berichten in telegramstijl van samenwerkingspartners van over de hele wereld tot op de punt en komma nauwkeurig. In de loop van zijn ‘militaire dienst’ was hij gaan twijfelen over de zin van zijn beroep en had vraagtekens geplaatst bij de uitwerking van zijn functie als radertje in de organisatie, alsook bij wat zijn leeftijdsgenoten in de brigade aan het doen waren.

De auteur van de tekst uit Jesaja is in gesprek met de rabbi’s van zijn tijd. Een rabbi was een joodse godsdienstleraar die met geestverwanten uitvoerig kon debatteren over de geldigheid en ongeldigheid van wetten. Dat gedebatteer kon uren in beslag nemen. U kunt de uitwerking van die voorliefde voor het debat vergelijken met voetbalspelers die op het veld plotsklaps de spelregels gaan bevragen en bediscussiëren. Op dat moment verandert de rol van de speler als participant in een ‘denksysteem’ in die van iemand die zich op metaniveau bezint op de uitgangspunten van dat spel. In een bestuurlijke vergadering, bij ‘de bond’ of in de kantine is voor die bezinning ruimte, op het veld echter leidt het tot ‘balverlies’. Voetballers concentreren zich niet langer op het spel, bewegingen stokken, spreiding van mensen over het veld verandert in kluitvorming en besluitvaardigheid blijft uit.

De auteur van Jesaja eenenvijftig vers negen tot elf ziet de scenario’s voor zich wat er gebeurt als geestelijk leiders gaan morrelen aan ‘sociaal-maatschappelijke instellingen’: huishoudens vallen uit elkaar, geen jonge, alleenstaande vrouw of weduwe komt nog aan het werk, geen kind meer in de sjoel. Hij wist hoe acuut het appèl van de immigrant kon zijn die, voor de avond valt, een verblijfplaats nodig heeft, en voor wie – als het even kan – in de loop van de week en verblijfsvergunning wordt geregeld. De ontstaansgeschiedenis van dat appèl, het in kaart brengen van de verbanden en het verifiëren van iemands identiteit is gezien de urgentie van de oproep dan niet van belang. De auteur treedt dan ook op als een ‘corrigerende voetbalcoach’ die voor een ploeg van ‘beleidsmakers’ zakelijk en to the point de spelregels herhaalt, spelers hun positie op het veld aanwijst en met luid stemgeluid het spel voortgang verleent.

De aversie een omhaal van woorden te gebruiken en de noodzaak kordaat op te treden ten aanzien van de concrete, lijdende mens vinden we ook terug in het betoog van de evangelist. Wie christelijk denken vergelijkt met Grieks denken, kan christendom een religie voor watjes, van softies noemen. Vergelijk je christelijk denken met de tekst van de joodse auteur, dan kun je christendom een godsdienst van de mateloosheid noemen. In onze tekst uit Johannes is een apostel aan het woord die de ethische sensitiviteit door het tonen van medelijden met hulpbehoevende mensen overtreft. Hij huldigt niet enkel de overtuiging dat een sterke samenleving opkomt voor haar zwakste leden. Hij doet ook suggesties die het proces van ‘natuurlijke selectie’ buiten werking stelt. Zijn voorstellen zijn erop gericht zijn gesprekspartners bij voorbaat en vrijwillig het onderspit te laten delven. Wie Johannes’ ideeën vanuit evolutionair perspectief bekijkt, kan ze munten als altruïstisch. Aan altruïsme zou nog enige ‘eer’ te behalen zijn. Maar ook die attitude doorziet Johannes haarscherp. De club die hij voor ogen heeft, is er niet een van ‘hipsters’, maar een van losers. Met zijn verbetersuggesties ten aanzien van joodse wetsteksten poogt hij geloofsgenoten, die de ordening en actuele casuïstiek van hun leefwereld moeilijk met elkaar kunnen rijmen, aan te sporen oude denkbeelden los te laten. Ze zijn erop gericht de spanningen die wetten en eden met zich meebrengen, die voor bepaalde mensen in Johannes’ joodse en christelijke milieu niet meer of nadelig werken, eruit te halen. Die wetten en eden had mensen het leven zuur gemaakt en geresulteerd in een opgefokte sfeer, die op elke hoek van de straat voelbaar was. Wat de apostel doet is een creatieve vondst: hij verklaart de joodse wetten failliet en verscherpt ze tegelijkertijd. Hij schrijft een politieke theologie met een argument voor het gehoorzamen van God als ‘autoriteit’, die gegrond is in een analyse van de menselijke geest en uitmondt in praktisch handelen.

Terug naar de steppe, waar Christian vanochtend vroeg naartoe getrokken is. Sinds de twijfel bij hem had postgevat, leek zijn leven veel op een archeologisch project. Hij bestudeerde de geschiedenis door oude voorwerpen op te graven, op zoek naar resten waar hij een plausibel verhaal van kon maken. Als ik met religieus symbolische ogen naar Christian kijk, zie ik een jongeman die zoekt naar een vorm van geloof. Hij had veel overtuigingen begraven, zich onteigend en hoopt op een onverwacht moment in een scherf, munt of stuk gereedschap iets tastbaars op te sporen en een wereld te reconstrueren die houvast bied aan zijn oriëntatieloze bestaan.

Ze stonden er in rijen opgesteld, gehuld in harnassen en helmen, bewapend met speren, zwaarden en schilden. Gesnoef en gestamp, kelen die werden geschraapt, een leren riempje nog rechtgetrokken. Ze hadden er jarenlang voor getraind, zich de technieken van behendigheid, stoten en steken eigen gemaakt. Het zou nog een paar seconden duren, eer een ieder de ander uit het veld zou ruimen. Maar in plaats van dat de handmisthoorn het geluidssignaal zou geven, trilde er vanuit de linkerflank iets heel anders in de lucht. Temidden van gepiep en rode lampjes die oplichtten, liep Christian met hoofdtelefoon en ingebouwde microfoon over de scheidslijn die soldaten uit beide troepen van elkaar scheidde. Hij was druk in gesprek en stond stil, bukte en begon te graven op de plaats waar het voorwerp zich bevond, waar de detector op reageerde. Verbouwereerd hadden de strijdkrachten elkaar aangekeken, hun geschut laten zakken, rechts achterin begon iemand voorzichtig te lachen. En toen was er geen houden meer aan. Een lachsalvo gonsde door de linies heen. Hoofddeksels vlogen door de lucht, een ieder ontdeed zich van zijn camouflage, de één gaf de ander speels een por of rukje aan zijn baard, waterflessen werden gedeeld, vuurtjes aangelegd en brood gebakken. Er werd gesujaad en gejonast. En Christian, die torende hemelhoog op de schouders van de legeraanvoerder. Hij had ‘zijn kleine evangelie’ gevonden.

Amen