Tag Archives: Evenementen

Buurtkerk Noordwijk, 4 juni 2017

Preek naar aanleiding van Psalm 104 uit De Psalmen van Gabriël Smit en Handelingen 2:1-11 uit de Naardense Bijbel voor de viering van Pinksteren op zondag 4 juni 2017 om 10.00 uur in de Buurtkerk van de Protestantse Gemeente te Noordwijk

Gemeente,

Het boek De handelingen van de apostelen mogen we lezen als een vervolg op het Lucasevangelie. De historie die de auteur van het boek Handelingen vertelt, begint waar het evangelie eindigt: met de laatste opdracht van Jezus en de beloften vlak voor zijn hemelvaart waarna de leerlingen van Jezus in Jeruzalem wachten op de dingen die komen.

De laatste instructies van de docent zijn gegeven, Jezus is in een hemelvaart naar God toegetrokken, en de eerste gelovigen wachten, biddend, op de geest. In het boek Handelingen wordt een verhaal verteld hoe het de leerlingen vergaat na Jezus’ verrijzenis. Het boek vertelt ons over de personen en gebeurtenissen die vorm gaven aan de jonge beweging van gelovigen en over wat het betekent om een door de Geest vervulde volgeling van Christus te zijn. In een opwindend verslag wordt een beeld geschetst van de eerste gemeente die een internationaal karakter had. Mensen met verschillende nationaliteiten namen deel aan de gemeente.

Het boek Handelingen is wel gemunt als de geschiedenis van het vroege christendom en een beschrijving van de levenswijze van de nieuwe christelijke gemeenschap die erop volgt. Ik denk dat we er goed aan doen Handelingen twee vers een tot elf niet historisch te lezen. De auteur van Handelingen die wij kennen onder de naam Lucas springt zo vrij met zijn bronnen om dat zijn boek eerder een roman is dan geschiedenis in de zin van een historiografie waarbij de auteur zo accuraat en neutraal mogelijk gebeurtenissen beschrijft. Lucas is meer een schilder dan een beschrijver van taferelen; hij was er meer op uit de betekenis van een gebeuren te belichten dan het gebeuren exact te reproduceren. Lucas’ roman heeft een theologische bedoeling. Hij wilde namelijk in zijn schildering tonen hoe de heilige geest op de leerlingen neerkwam waardoor zij in de wereld getuigen werden van een andere orde.

Wat is er met Pinksteren voorgevallen? Het pinkstergebeuren is een niet te voorzien taal- en hoorwonder. Een geheel onverwacht, eensklaps begrijpen in een ongelooflijke, universele verstaanbaarheid van de kosmos. De door het pinkstergebeuren getroffen mens, de mens die de geest is overkomen, die drukt zich niet uit in onbegrijpelijke taal, maar spreekt op een wijze van God die het begrip te boven gaat. Dit begrip is wat de omgeving van deze mens ten diepste verwart en schrik aanjaagt.

Om te begrijpen hoe een mens door de werking van de geest kan worden overvallen, veronderstellen we dat het leven van een mens een lijdensweg kan zijn. Op een lijdensweg van oost naar west kun je vervreemd raken van jezelf en van de ander. Het pinkstergebeuren is werkzaam in een ervaring van wederzijdse vreemdheid, objectieve onmacht, sprakeloosheid en onbekwaamheid. In die ervaring komt dan een andere op: een ervaring waarin ieder mens met een eigen oorsprong, taal en cultuur opgenomen is. Het verschil tussen de ervaring van ontoegankelijkheid voor elkaar en een blijvende onvertrouwdheid aan de ene kant, en een plotselinge gemeenschappelijkheid die zich uit in elkaar kunnen verstaan aan de andere kant, is het spectaculaire en shockerende gebeuren van Pinksteren.

In de culturele, historische en taalkundige veelvoud ontstaat een openheid waarin isolement, individuele vereenzaming en collectieve vervreemding worde opgeheven. Deze universele openheid ontstaat niet door een sensationele gebeurtenis, een catastrofe, vuurwerk of een vasten. Zij wordt overgebracht door een bruisen zoals een enorme, zich verplaatsende wind, waar mensen zich verzamelen en collectief geraakt worden door een idee.

Wind en vuur begeleiden de komst van de geest. Het spreken in tongen dat we kennen onder de naam ‘glossolalie’ als teken van de aanwezigheid van de geest, is nauw verwant met profetie, waarbij vaak extatisch gedrag voorkwam. Als je vanuit de rede naar tongentaal of profetie kijkt, dan klinkt het als wartaal, krankzinnigheid of dronkenschap. Als een mens in tongen spreekt dan toont dat aan dat Gods geest bezit van haar of hem heeft genomen. Door de geest gaat een mens spreken op een manier die niet betekenisloos is.

De door Gods geest gegrepen, bewogen en vernieuwde mens kan zich in een dynamisch krachtenveld gesteld weten waarvan zij of hij lid en drager is. Dit door de uitstorting bewerkte krachtenveld van de geest beeldt een gedifferentieerde en niet een homogene eenheid uit. Het krachtenveld van de geest kan een mens indrukwekkend, onoverzichtelijk en illusionair toeschijnen. Jood en heiden die de deelnemers aan de geest in het openbaar ontmoetten, konden verrast en geïrriteerd raken omdat zij de taal van de geest wilden begrijpen in de taal waarin zij volwassen zijn geworden.

Wat mogen we ons nu voorstellen bij de geest en op welke wijze kunnen wij de geest ervaren? Moet ik denken aan de verbinding tussen wetenschap en wijsheid, aan een levendmakend effect op mensenlevens, aan de vergoddelijking van de mens of de liefde van geliefden? Kan de Heilige Geest in een houding van geloof worden ervaren in haar werkingen alsof God zichzelf meedeelt in woorden die niet onmiddellijk worden begrepen? Om de geest te kenschetsen en op belevingsniveau te duiden, gaan wij allereerst terug naar het Oude Testament en in het bijzonder naar Psalm 104.

Psalm 104 wordt wel het majestueuze loflied van de schepping genoemd en we zouden het een van de meesterwerken van het psalter kunnen noemen. In de psalm is de act van schepping een centraal thema. Schepping heeft in Psalm 104 de betekenis van een overwinning op de wateren van de chaos. De chaos mogen we zien als een vorm van kwaad waardoor het leven op aarde contourloos blijft. De geest is ‘de instantie’ waardoor mensen in staat zijn aan het aardse leven vorm te geven en het kwaad kunnen uitbannen. Een voorbeeld daarvan is de instelling van tijd waardoor het dagelijks leven ritme krijgt. Een ander voorbeeld is dat je een samenhang in je leven ziet die je voorheen niet zag waardoor duidelijk wordt wat je moet doen. De komst van de geest kan een wet zijn die een nieuw tijdperk inluidt. De beschrijving echter van de geest die, broedend op een plan, in een begintijd de watervloed van de chaos intoomt, staat niet gelijk aan de collectieve ervaring van het borrelen van de heilige geest die de leerlingen op de dag van het wekenfeest hadden.

Ik denk dat heilige geest te herkennen is aan het stimuleren van de verbeelding en het denkvermogen van mensen dat een dynamisch effect op hun leven heeft. De heilige geest is zowel scheppend als levendmakend en laat vrijheid op een nieuwe manier ontstaan, doordat het zelfoverstijgend vermogen van mensen ten opzichte van God als voltooide toekomst, hun perspectief op de toekomende tijd opent. Heilige geest leeft van impulsen en uitbreidingen waardoor zij mensen opent voor een wereld van mogelijkheden en nieuwe zienswijzen ontsluit. De heilige geest is de kracht van de transfiguratie, de metamorfose, de gedaanteverandering die over de levens van levend doden heenreikt tot een opstanding en realisatie van schepping. De heilige geest is dan ook de tegenspeler van de wereld in negatieve zin: van de apathie, de zonde, het egocentrisme, van de vergelding en de verslaving. Haar stem is een appèl op het geweten dat we niet historisch moeten opvatten. Ze spreekt wervend, heeft een voorkeur voor vreemde talen, waait waarheen zij wil, zorgt voor opschudding, bevordert doorzettingsvermogen en menig mens wordt door haar overvallen.

De heilige geest is vaak te vinden bij evenementen waar uiteenlopende personen en groepen bij elkaar komen en zich laten verrassen en verwonderen door elkaars andersheid, om vervolgens een saamhorigheid te ervaren die een volledig onverwachte vertrouwdheid laat ontstaan. Dan kan het gebeuren dat die ander zulke onmetelijke woorden gaat spreken, dat het je als hoorder te machtig wordt en je geheel buiten jezelf geraakt. In die staat van vervoering is er geen onderscheid tussen lachen en huilen, je voelt je piepjong en stokoud tegelijk en weet, juist doordat dit geluid zo anders is dan je gewend bent, dat het de stem is van de God van de heilige geest die het waard is om gevolgd te worden.

Amen